Ғарбнинг “эркин ахборот” риторикаси ва назорат амалиёти
Ғарбнинг “эркин ахборот” риторикаси ва назорат амалиёти
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Европа Иттифоқининг Марказий Осиё бўйича махсус вакили Эдуардс Стипрайс Остонада ўтган минтақавий медиафорумда сўзлаган нутқида шаффофлик, ҳисобдорлик ва эркин ахборотни демократиянинг асосий шарти сифатида таърифлади. Унинг баёнотларида оммавий ахборот воситаларининг жамият билан ҳокимият ўртасида кўприк бўлиши, турли нуқтаи назарларни тақдим этиши ва ахборий уйғоқликни шакллантириши лозимлиги таъкидланди.
Бироқ айнан шу даврда Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистонда кузатилаётган воқеалар бу даъволарнинг амалда қандай татбиқ этилаётгани ҳақида жиддий саволларни кун тартибига чиқарди. Чунки, бир томондан, ЕИ вакиллари медиасаводхонлик, фактчекинг ва ахлоқий меъёрлар ҳақида гапирар экан, иккинчи томондан, Ўзбекистонда блогер, журналист ва ҳуқуқий фаоллар кетма-кет жиноят ишлари доирасига тортилмоқда. Мубашшир Аҳмад домла ва Фазлиддин Парпиев ишлари, Taftish.uz таҳририяти ходимларининг ҳибсга олиниши, “Qonun doirasida” лойиҳаси юритувчиларига нисбатан қўзғатилган ишлар, шунингдек, “Антикоррупция” сайти мухбири озодликдан маҳрум этилиши ва “Xalqparvar guruhi” журналистига чиқарилган ҳукм – бу жараённинг тизимли тус олганини кўрсатади.
Бу ҳолатларда қўлланилаётган жиноят моддалари – туҳмат, товламачилик, фирибгарлик, ёлғон ахборот тарқатиш – ҳуқуқий жиҳатдан кенг талқин қилиниши мумкин бўлган нормалар бўлиб, амалда улар танқидий журналистика ва фош этувчи материалларни криминаллаштириш воситасига айланиб қолаётгани кузатилади.
12 декабрда қабул қилинган ахборот ва рақамли технологиялар соҳасида давлат назоратини кучайтиришга қаратилган қарор ҳам ушбу мантиқий занжирнинг давомидек кўринади. ОАВни рўйхатга олиш, мониторинг қилиш ва “Рақамли назорат” платформаси орқали марказлашган кузатув – расман техник ва маъмурий чора сифатида тақдим этилса-да, амалда ахборот маконини қатъий бошқарув остига олиш имконини беради.
Эътиборли жиҳати шундаки, бу жараён Ғарб томонидан илгари сурилаётган “ахборот хавфсизлиги” ва “рақамли барқарорлик” ташаббуслари билан уйғунлашиб кетмоқда. Натижада, маҳаллий чекловлар ташқи “халқаро стандартлар” билан оқланмоқда.
Демак, Ғарб журналистикани ўз манфаатларига мос қолипга солишга уринаётгани ҳолида, бўйсунмаган овозларга нисбатан чора кўришни рағбатлантираётгани ҳам маълум бўлади.
Шу нуқтада Ғарбнинг иккиюзламачилик табиати ойдинлашади: бир томондан, у сўз эркинлигини ҳимоя қилиш ҳақида гапиради; иккинчи томондан эса, “дезинформацияга қарши кураш” баҳонасида давлатларни ахборот маконини қаттиқроқ назорат қилишга ундайди. Натижада, маҳаллий ҳокимиятлар учун қулай механизм пайдо бўлади: чекловлар ташқи “тавсиялар” ва “халқаро стандартлар” билан оқланади.
Тўғри, биз Ўзбекистонда давлат бошқаруви ва айниқса куч тузилмалари фаолиятини таҳлил қилар эканмиз, масаланинг илдизи совет давридан қолган мафкуравий ва институционал меросда эканини ҳам кўришимиз мумкин. Узоқ йиллар давомида Москва марказига бўйсунган, ёпиқ ва буйруқбозликка асосланган тизимда шаклланган кадрлар учун танқид – ўта хавфли ва ёт унсур сифатида қабул қилинади. Бунга қўшимча равишда, Ўзбекистон куч тузилмалари узоқ йиллар давомида Россия хавфсизлик модели таъсирида қолди. Шу сабабли, коррупция, мансабни суиистеъмол қилиш ёки куч тузилмаларидаги қонунбузарликларни очиб берувчи журналистика тизимга қарши ҳаракат деб баҳоланади.
Лекин масалани кенгроқ доирада тадқиқ қилсак, бугунги кунда ахборот майдони ҳарбий ёки иқтисодий рақобатдан ҳам устун аҳамият касб этмоқда. Геосиёсий кучлар ўртасидаги тўқнашув биринчи навбатда қурол ёки санкция орқали эмас, онг, тасаввур ва фикрни назорат қилиш орқали олиб борилмоқда. Шу маънода, ахборот майдони энг бирламчи кураш майдонига айланди.
Шунга кўра, Ўзбекистонда журналистлар ва блогерларга нисбатан кузатилаётган таъқиблар, таҳдидлар ва қамоққа олиш ҳолатлари айнан шу глобал рақобат контекстида тушунилиши тўғрироқ бўлади. Шунинг учун бу ҳодисаларни фақат ички омиллар билан изоҳлаш – воқеликни соддалаштиришдир.
Бугунги халқаро муносабатлар тизимида кучга таяниш, иккиёқлама стандартлар ва ҳуқуқни сиёсий манфаатга бўйсундириш одатий ҳолга айланди. Айниқса, АҚШ бошчилигидаги глобал сиёсий марказларнинг ташқи сиёсати кўп ҳолларда халқаро ҳуқуқ меъёрларини очиқ инкор этган ҳолда, зўравонлик, санкциялар, режим алмаштириш ва ахборот босими орқали амалга оширилмоқда. Бу жараён дунё халқлари орасида бугунги халқаро тартибнинг қанчалик яроқсиз ва жирканч эканлигини англаб етиш даражасини янада юқори нуқтага чиқаради.
Айнан шу шароитда Исломнинг ҳаёт майдонига қайта кириб келиши масаласи ҳар қачонгидан ҳам долзарб ва зарур эканлиги янада яққол намоён бўлмоқда. Шу жиҳатдан, Ислом Ғарб либерализми инқирозга учраётган бир пайтда, дунё етакчилигини ўз зиммасига олишга қодир ягона цивилизация сифатида кўрилмоқда.
Айниқса, Американинг бебош ташқи сиёсати, зўравонликни қонуний воситага айлантириши ва дунё халқларини геосиёсий эксперимент майдонига айлантириши шароитида, Исломнинг ҳаёт майдонига қайтишини – инсониятни қутқарувчи ягона феномен, деган қатъий хулосага олиб келмоқда. Глобал кучлар Исломни хавф сифатида кўришининг сабаби ҳам айнан шунда. Шунинг учун ҳам Исломий фикр ва ғоялар ахборот майдонида: “радикализм”, “экстремизм”, “демократияга таҳдид” деган тамғалар билан сиқиб чиқарилмоқда. Бу хавфсизлик эмас, балки мафкуравий устуворлик учун курашдир.
Демак, бугун Ўзбекистонда ахборот майдонида кечаётган воқеалар глобал геосиёсий рақобат, маҳаллий авторитар тафаккур ва Исломий сиёсий онг ўртасидаги тўқнашувнинг маҳаллий ифодасидир.
Ахборот майдони эндиликда оддий хабар алмашув майдони эмас, балки ким жамиятнинг фикрий йўналишини белгилайди, ким ҳақ ва ботил ўртасида чегара чизади, ким ҳокимиятни муқаддас ёки ҳисобдор деб кўрсатади – ана шу саволлар ҳал бўладиган асосий майдонга айланди. Бошқача айтганда, бугун ахборот майдонида кечаётган кураш – журналистлар ёки блогерлар тақдири учун эмас, балки жамият қайси асосда яшаши учун кетаётган курашдир.
Оламлар Роббиси нафақат Ислом Уммати, балки бутун инсониятга Ислом ақидаси асосида Шариат қонунларига бўйсуниб яшашни белгилаб қўйди. Демак, мусулмонлар дунё етакчилигини қўлга олиб, барча инсонларни ўрмон қонунини ҳукмронликка айлантирган капитализм исканжасидан қутқариш учун ўз ақидаларини ҳаётининг асосига айлантириб, Ислом тузуми татбиқ этиладиган Рошид Халифалик давлатини барпо этиш мақсадида бор куч ва ғайратларини сарфламоқлари вожиб бўлади.
Иззатуллоҳ
25.01.2026й
