Ўзбекистонда хавфсизлик ваколатларининг кенгайиши
Ўзбекистонда хавфсизлик ваколатларининг кенгайиши
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Марказий Осиё минтақаси ташқи жиҳатдан нисбатан тинч ҳудуд сифатида кўриниши мумкин. Ҳозирда очиқ ҳарбий тўқнашувлар, кенг кўламли қуролли можаролар ёки давлатлараро уруш ҳолатлари мавжуд эмас. Бироқ бу ҳолат хавфсизлик муҳитини мутлақ барқарор, деб баҳолаш учун етарли асос бўла олмайди. Аксинча, минтақада хавф манбалари шакл ва мазмун жиҳатдан ўзгариб, кўпроқ билвосита, тарқоқ ва кўп каналли хусусият касб этмоқда.
- Биринчи навбатда, геосиёсий рақобат омилларини қайд этиш лозим. Марказий Осиё транзит ҳудуд сифатида йирик давлатлар манфаатлари кесишган маконга айланиб бормоқда. Энергетика йўналишлари, транспорт йўлаклари, савдо занжирлари ва ахборот макони учун рақобат кучаймоқда. Бу рақобат ҳар доим ҳам очиқ босим ёки ҳарбий таҳдид шаклида намоён бўлмайди; аксинча, иқтисодий таъсир, ахборот босими, миграция оқимлари орқали амалга оширилади.
- Иккинчи омил — инсонлар ҳаракатланиш каналларининг кенгайиши. Меҳнат миграцияси, туризм, таълим ва хизмат сафарлари орқали мамлакатга кириб келаётган инсон оқимлари кўпаймоқда. Бу ҳолат иқтисодий фойда билан бирга хавфсизлик нуқтаи назаридан янги таваккалларни ҳам келтириб чиқаради. Давлат учун энг қийин масала шундаки, бу ҳаракатларни етарли даражада чеклаб бўлмайди.
- Учинчи омил — ахборот макони. Ахборот ҳозирда мустақил хавфсизлик ўлчовига айланган. Ташқи сиёсий таъсир, жамоатчилик фикрига босим ўтказиш, ишончсизлик кайфиятини шакллантириш каби усуллар бевосита ҳарбий ҳаракатларсиз ҳам давлат барқарорлигига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, хавфсизликка бўлган ёндошув кенгайиб барча жараёнларни қамраб олган комплекс тизимга айланмоқда.
Аэропортлар назоратининг Давлат хавфсизлик хизмати ихтиёрига ўтказилиши ва чегара қўшинларига божхона ваколатларининг берилиши ташқи кузатувчи учун оддий маъмурий ўзгаришдек кўриниши мумкин. Бироқ амалда бу қарорлар хавфсизлик соҳасида ваколатларни қайта тақсимлаш орқали давлат назоратини марказлаштиришга қаратилганини кўрсатади.
Аэропортлар давлат хавфсизлиги нуқтаи назаридан энг сезгир инфратузилма нуқталаридан бири ҳисобланади. Бу ерда инсон ҳаракати, ахборот алмашинуви ва ташқи таъсир каналлари кесишади. Аэропорт орқали мамлакатга кириб келаётган ҳар бир шахс, ҳар бир юк ёки ахборот манбаи эҳтимолий хавф омили сифатида кўриб чиқилиши мумкин. Шу сабабли, аэропортлар устидан назоратни оддий маъмурий ёки техник тузилмалар эмас, балки махсус хизматлар даражасида амалга ошириш давлат учун мантиқий қадам сифатида кўрилади.
Чегара қўшинларига божхона ваколатларининг берилиши ҳам шу мантиқнинг давомидир. Бу қарор орқали давлат чегарадан ўтиш жараёнидаги назоратни бўлимлардан иборат ҳолда эмас, балки ягона тизим асосида амалга оширишни кўзламоқда. Ваколатларни бир тузилма қўлида жамлаш орқали давлат тезкорлик ва мувофиқлашувни оширишга ҳаракат қилмоқда.
Расмий баёнотларда мазкур қарорлар, одатда, террорчиликка қарши кураш, ноқонуний айланмаларни чеклаш ёки хавфсизликни таъминлаш каби умумий иборалар билан изоҳланади. Бироқ амалий воқеликка назар ташланса, қарорларнинг қамрови ва таъсир доираси анча кенг экани кўринади. Терроризм таҳдиди даъвоси бу ерда асосий эмас, балки қўшимча омил сифатида намоён бўлади.
Аслида, гап давлатнинг ташқи ва ички ноаниқликларга тайёргарлик кўриши ҳақида кетяпти. Ахборот босими, иқтисодий таъсир, миграция орқали юзага келиши мумкин бўлган ижтимоий муаммолар давлат хавфсизлиги учун тўғридан-тўғри таҳдид бўлмаслиги мумкин, аммо улар йиғилиб, тизимли муаммога айланганда жиддий оқибатларга олиб келиши эҳтимоли мавжуд. Шу сабабли, расмий баёнотларда тилга олинмайдиган, аммо амалда ҳисобга олинаётган омиллар мавжуд. Бундай тафовутларни тушуниш мақоланинг энг муҳим нуқталаридан биридир. Агар таҳлилчи фақат расмий баёнотлар билан чекланиб қолса, қарорларнинг ҳақиқий моҳияти очилмайди. Давлат сиёсати ҳар доим ҳам очиқ баён этилмайди; айрим ҳолларда у қарорлар тузилмаси, ваколатларни тақсимлаш ва амалий ҳаракатлар орқали намоён бўлади.
Ўзбекистон хавфсизлик сиёсатини таҳлил қилишда Россия омилини четлаб ўтиш мумкин эмас. Бу ерда гап очиқ ҳарбий таҳдид ёки тўғридан-тўғри босим ҳақида кетмаяпти. Россия билан муносабатлар расмий даражада барқарор ва ҳамкорликка асосланган. Бироқ сўнгги йиллардаги минтақавий жараёнлар Россия омилини хавфсизлик ҳисоб-китобларининг муҳим қисмига айлантирмоқда. Меҳнат миграцияси сиёсатидаги ўзгаришлар, иқтисодий босимлар ва ахборот маконидаги айрим кескин баёнотлар Ўзбекистон учун билвосита таҳдид манбалари ҳисобланади. Бу жараёнлар давлат ички барқарорлигига тўғридан-тўғри эмас, балки айланма каналлар орқали таъсир кўрсатиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, хавфсизлик ваколатларини кенгайтириш Россияга қарши қаратилган ҳаракат эмас, балки умумий ноаниқ муҳитда мустақил қарор қабул қилиш қобилиятини мустаҳкамлашга қаратилган чора сифатида кўрилади. Айни пайтда, Россиянинг ташқи сиёсий босимлари ортиб бораётгани, унинг минтақадаги таъсир механизмлари қайта шаклланаётгани ҳам ҳисобга олинмоқда. Бу ҳолат Марказий Осиё давлатларини, жумладан, Ўзбекистонни хавфсизлик масалаларида ўз кучига таянишга ундамоқда.
Хавфсизлик ваколатларининг кенгайиши ҳар доим ҳам фақат ташқи таҳдидларга жавоб сифатида қаралмайди. Бу қарорлар ички мувозанатга ҳам таъсир кўрсатади. Давлат хавфсизлик хизмати ваколатларининг кенгайиши бошқа тузилмалар ваколатларининг нисбатан қисқаришига олиб келиши мумкин. Бу эса ички нуфуз эгалари ўртасида манфаатлар тўқнашувини келтириб чиқариши муқаррардир.
Муҳиддин
22.01.2026й
