Мактаб ва боғчаларни таъмирлаш учун аҳолидан пул йиғиш шаръан жоизми?

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ.

Савол: Ўрта Осиё давлатларида баъзи жойларда мактаб, боғча қурилиши ёки уларни таъмирлаш учун аҳолидан пул йиғилади. Бу ишлар учун пул бериш шаръан жоизми?

Жавоб: Бу масалага фақат фиқҳий эмас, балки исломий сиёсий нуқтаи назардан ҳам қараш лозим.

Биринчи: Шаръий жиҳати

Агар маблағ ихтиёрий равишда, Аллоҳ розилиги учун берилса, бу садақа ва яхшиликка кўмакдир. Аллоҳ таоло айтади:

وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ

«Яхшилик ва тақво йўлида ҳамкорлик қилинглар. Гуноҳ ва тажовуз йўлида ҳамкорлик қилманглар»  (Моида:2)

Аммо одамлардан мажбурлаб, босим ёки таҳдид билан пул йиғиш шаръан жоиз эмас. Расулуллоҳ ﷺ дедилар:

لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ

«Мусулмон кишининг моли унинг розилигисиз ҳалол бўлмайди». (Аҳмад ривояти)

Шунинг учун ихтиёрий ёрдам савобли амал бўлса, мажбурий йиғим эса бошқа масаладир.

Иккинчи: Исломий сиёсий жиҳати

Исломда мактаб, шифохона, йўл, хавфсизлик ва бошқа умумий манфаатларни таъминлаш давлат зиммасидаги ишлардандир. Давлат бу масъулиятни бажариш учун байтулмол маблағларини сарфлайди. Расулуллоҳ ﷺ дедилар:

الإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ

«Имом (яъни Халифа) роъий (бошлиқ)дир ва у раъият устидан масъулдир». (Бухорий ва Муслим)

Шунинг учун, агар давлат ўз зиммасидаги доимий вазифаларни халқнинг зиммасига юкласа, бу бошқарув масъулиятининг ўз ўрнидан силжиганини англатади.

Бугунги давлатлар солиқ, божхона тўловлари, табиий бойликлардан тушадиган даромад ва бошқа маблағларни йиғади. Агар шундай бўла туриб, яна мактаб ва боғчалар учун аҳолидан мажбурий маблағ талаб қилинса, табиий савол туғилади:

Унда давлат йиққан маблағлар қаерга сарфланмоқда?

Исломий сиёсий қарашга кўра, бу муаммонинг илдизи алоҳида пул йиғишда эмас, балки давлатнинг иқтисодий ва молиявий сиёсатидадир. Агар давлат халқ ишларини байтулмол (бюджет) ҳисобидан таъминлаш ўрнига, бу юкни халқнинг ўзига юкласа, у ўзининг асосий масъулиятини тўлиқ адо этмаган бўлади.

Шу билан бирга, мусулмонлар маҳалласи ёки қишлоғи учун ихтиёрий равишда маблағ тўплаб, хайрли ишлар қилишлари ҳар доим савобли амал бўлиб қолаверади. Лекин бу давлат зиммасидаги вазифаларни халқ бажариши керак, деган маънони англатмайди.

Хулоса

• Ихтиёрий ёрдам бериш — жоиз ва ажрли амал.
• Мажбурлаб пул йиғиш — шаръий жиҳатдан жоиз эмас.
• Мактаб, боғча ва бошқа умумий хизматларни таъминлаш давлат зиммасидаги масъулиятдир.
• Агар бу вазифалар мунтазам халқ зиммасига юкланса, бу бошқарув ва молиявий сиёсатдаги муаммони кўрсатади.

Валлоҳу аълам.

Ислом Абу Халил

04.08.2026й