بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: ШАРЪИЙ АҲКОМЛАРНИНГ ТАНЛАБ ТАЙИН ҚИЛИНИШИ (ҚОНУНИЙЛАШТИРИЛИШИ, ТАБАННИЙ ҚИЛИНИШИ)

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Мусулмонлар саҳобалар асрида шаръий аҳкомларни бевосита ўзлари Китоб ва суннатдан олар эдилар. Қозилар одамлар орасидаги келишмовчиликларни ажрим қилар эканлар, ўзларига рўбарў бўлган ҳар бир ҳодиса ҳақидаги шаръий ҳукмни бевосита ўзлари ишлаб чиқар эдилар. Ҳокимлар ҳам, Амирул-мўмининдан волийларгача ва улардан қуйидагилар ҳам, ҳукм юритиш асносида ўзлари дуч келган ҳар бир муаммонинг муолажаси учун шаръий аҳкомларни истинбот қилиш билан бевосита ўзлари шуғулланар эдилар. Масалан, Абу Мусо ал-Ашъарий ва Шурайҳ. Уларнинг иккаласи ҳам аҳкомларни истинбот қилиб, ўз ижтиҳоди билан ҳукм чиқарадиган қозилар эди. Муъоз ибн Жабал Росул с.а.в. нинг ҳаётлик даврларида волий эди ва ҳукмларни ўзи истинбот қилиб, ўз вилоятида ўз ижтиҳоди билан ҳукм юритар эди. Абу Бакр ва Умар ҳам Халифалик даврларида ҳукмларни бевосита ўзлари истинбот қилиб, ҳар бири ўзи истинбот қилган ҳукм билан одамлар устидан ҳукм юритар эди. Муовия ва Амр ибн Ос ҳам ҳар бир ҳукмни бевосита ўзлари истинбот қилиб, ўз ижтиҳодлари бўйича ишлаб чиққан ҳукмлар билан ўз вилоятларида одамлар устидан ҳукм юритишар эди. Волийлар ва қозилардаги бундай ижтиҳодларнинг мавжуд бўлиши билан бирга халифа махсус шаръий ҳукмни табанний (танлаб олиб тайин) қилар ва одамларни шу ҳукмга амал қилишга буюрар эди. Улар, ўз навбатида, шу ҳукмга амал қилишни лозим деб билиб, дарҳол ўз раъйлари ва ижтиҳодларини тарк этар эдилар. Чунки шаръий ҳукм шунга буюрадики, «Имом (халифа)нинг буйруғи зоҳирда ҳам, ботинда ҳам нуфузлидир». Жумладан, Абу Бакр уч талоқ деб айтилганда бир талоққа ҳисоб қилинишини ва Исломга илгарироқ киргани ёки шунга ўхшаш бошқа сифатлардан қатъий назар, мусулмонлар орасида бойликни тенг тақсимлаш ҳақидаги ҳукмларни табанний қилган. Мусулмонлар бу ҳукмларда унга эргашганлар. Қозилар ва волийлар ҳам шу ҳукмлар асосида ҳукм юритганлар.

Умар Халифаликка келгач, бу икки ҳодисада Абу Бакрнинг раъйига хилоф равишда бошқа раъйни табанний қилиб, уч талоқ деб бир марта айтилгандаёқ уч талоқ ҳисобига ўтиши лозим, деб амр қилди. Бойликни эса Исломга илгарироқ кирганлиги ва эҳтиёжига қараб, тенгликни эмас, афзалликни танлаб тақсим қилишни табанний қилди ва бу ишларда мусулмонлар унга эргашдилар. Қозилар ва волийлар ҳам шу ҳукмлар билан ҳукм қилдилар. Сўнгра Умар жангда ўлжага олинган ерларни байтул-молда ўлжага олинган мулк сифатида сақланишини шаръий ҳукм маъносида табанний қилди. Бу ҳукмга кўра, ер жангчиларга ҳам ва бошқа мусулмонларга ҳам тақсим қилиб берилмай, ўз эгаларининг қўлида қолиши лозим бўлар эди. Бу ишда ҳам волийлар ва қозилар унга эргашдилар, унинг табанний қилган ҳукмига асосан юрдилар. Ижмо, яъни саҳобаларнинг иттифоқи шунга келиб тўхтаган эдики, имом (халифа) муайян ҳукмларни табанний қилиб, унга амал қилишга буюриш ҳуқуқига эга. Мусулмонлар эса, табанний қилинган ҳукмлар уларнинг ижтиҳодига зид бўлса ҳам, бу ҳукмларга итоат қилишга мажбурдирлар. Машҳур шаръий қоидалар ҳам мавжуддир, хусусан: «Султон рўй бераётган муаммоларга қараб, уларга тааллуқли ҳукмларни ишлаб чиқишга ҳақлидир»; «Имомнинг амри ихтилофни бартараф этади»; «Имомнинг амри зоҳирда ҳам, ботинда ҳам нуфузлидир». Шунинг учун кейинги халифалар ҳам муайян ҳукмларни табанний қилишда давом этдилар. Масалан, Ҳорун ар-Рашид иқтисод соҳасида «ал-Харож» китобини табанний қилиб, одамлардан бу китобда келтирилган ҳукмларга амал қилишни қатъий талаб қилган эди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

10.08.2018й.