Ҳокимни муҳосаба қилиш

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

     Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло Шариатни нозил қилди, изоҳлаб, уни фақат аниқ ғоялар сифатида қолдирмади. Аллоҳ Таоло Шариатни жамият ҳаётида татбиқ қилинишини хоҳлади, шунинг учун уни қўллаш учун амалий қонунларни нозил қилди, бу йўлдаги барча тўсиқларни олиб ташлади. Аллоҳ Таоло Шариатни татбиқ қилиш тариқати ва воситаси қилиб Давлатни белгилаб, уни Исломни сақлаб қолиш учун барпо қилишни буюрди. Аллоҳ Таоло Ҳоким учун бир қатор буйруқ ва таъқиқларни белгилаб, уни амалга оширишни ва динни ҳимоя қилишни талаб қилди. Умматдан эса бу масалаларда ҳокимга итоат қилишини, агар ҳоким хато қилса, уни муҳосаба қилишни талаб қилди. Бу талаб айрим шахсларга ҳам, гуруҳларга ҳам тааллуқлидир.

    Расулуллоҳ ﷺ дедилар:

سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَرَجُلٌ قَامَ إِلَى إِمَامٍ جَائِرٍ فَأَمَرَهُ وَنَهَاهُ فَقَتَلَهُ

“Шаҳидлар саййиди – Ҳамза ибн Абдулмутталиб ва золим ҳокимга қарши туриб, уни амри- маруф ва наҳий- мункар қилгани учун ҳоким тарафидан ўлдирилган кишидир”. (Ҳоким ривояти)

Пайғамбар ﷺ дедилар:

أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ

“Жиҳоднинг афзали золим ҳукмдор ҳузурида айтилган ҳақ сўздир”.

                                                                                      (Ибн Можа, Насоий)

Сўнгра у Зот ﷺ:

وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ ولَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدِ الظَّالِمِ ولَتَأْطِرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْراً ولَتَقْصُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ قَصْراً

«Йўқ! Аллоҳга қасамки, албатта, амри маъруф, наҳий мункар қиласизлар, сизлар, албатта, золимнинг қўлидан ушлайсизлар ва уни ҳаққа бурилишга мажбур қиласизлар ва албатта уни ҳаққа маҳкам боғлаб қўясизлар”.       (Абу Довуд ва Термизий ривоят қилишган)

     Ҳокимни ҳаққа буриш ва уни ҳаққа боғлаш учун етарли кучга эга бўлиш керак, шунинг учун бу ишни гуруҳ ёки партия амалга ошира олади, айрим шахслар буни бажара олмайдилар.

     Саҳобалар ва улардан кейинги олимлар Исломий Давлат Исломни сақлаб қолиш гаровидир, дейишди. Давлатнинг мавжудлиги билан Шариат қонунлари амалга ошади ва давлатнинг йўқолиши билан Шариат қонунлари йўқолади.

Абу Бакр р.а.дан сўрадилар:       

 –     Жоҳилият давридан кейин Аллоҳ берган хайрли ишларга қачонгача риоя қила оламиз?

• Сизнинг раҳбарларингиз қанча риоя қилсалар, сизлар ҳам шунча риоя қила оласизлар.

     Шайх ул-Ислом Ибн Таймия ривоят қилишича, Фузайл ибн Иёз ва Аҳмад ибн Ҳанбал шундай деган эдилар:

"Агар бизга биргина ижобат бўладиган дуо берилса, уни албатта султоннинг ҳаққига қилган бўлардик, чунки дуо султоннинг ҳаққига қилинса, эл-юртга фойда келтиради".

     Ислом дини барча инсонлар учун туширилган диндир ва у маълум бир халқларга эмас, балки бутун инсониятга яхшилик келтиради. Ислом ақидаси ва тузуми бутун инсоният учун яроқли ва унинг учун мўлжалланган. Исломда динни бутун дунёга ёйиш йўли кўрсатиб берилган. Ислом Давлати барча халқларга Исломни татбиқ қилиш ва етказишда масъулдир. Бошқа бир тарафдан Исломий Давлат мавжуд бўлишлиги ҳақидаги масала ана шу маъруф ишларнинг афзали бўлиб, у ўзига юкланган вазифаларни бажаришлиги учун барпо қилиниши керак. Ислом Давлати олдида турган вазифалар нималардан иборат? Йўқ бўлса, бу давлатни ким тузиши керак? Унинг ичида бузилишлар бўлганда ким уни тўғрилайди?

Давлатнинг олдидаги вазифалари Ислом динини тўла татбиқ қилишдан иборат. Давлат ҳам шахсий, ҳам жамоий жавобгарлик билан боғлиқ қонунларни қўллаш учун жавобгардир. Бундан ташқари, маъруфни амалда қўлланиши ва мункарни бартараф этиш учун ҳам масъулдир.

     Мусулмонлардан бири намоз ўқимаса, давлат унга ақл билан мулоҳаза қилишга чақиради, агар бу ёрдам бермаса, давлат жазо қўллайди. Худди шу тарзда Давлат закот тўламаган, ёки ҳаж қилмаган, рўза тутмаган мусулмонга ҳам шундай муносабатда бўлади. Буларнинг барчаси ҳар бир мусулмон учун  фарз айндир, лекин бу қонунларни амалга ошириш ва уларга риоя қилмаганларни жазолаш учун Давлат жавобгардир. Жамоий фарз – фарзи кифоя билан боғлиқ бўлган қонун-қоидалар ҳам шундайдир. Агар Уммат учун зарур бўлган барча хизматлар сиёсат, вазифаларни мувофиқлаштириш ва тақсимлаш билан боғлиқ бўлган, масалан, тиббиёт, муҳандислик ва таълим хизматлари таъминланмаса, ёки Умматга юклатилган жиҳод ва ижтиҳод каби мажбуриятлар бажарилмаса, бу вазифаларнинг барчасини Аллоҳ  Таоло Халифага боғлаб, унга бу ишларни амалга ошириш масъулиятини юклади. Бу вазифаларни бажаришдаги ҳар қандай камчилик учун эса Уммат Халифани муҳосаба қилиб, унинг хатти-ҳаракатини тузатиши керак. Аллоҳ Таоло бу борада аниқ қонунлар ўрнатган. Масалан, Аллоҳ Таоло мусулмонларни ҳокимга, агар у очиқ-ойдин куфрни намоён қилмаса, қарши чиқишни маън қилди.

    Исломий Давлат раҳбари Шариат қонун-қоидаларига кўра халқ ишларига ғамхўрлик қилади. Бу шахслардан, ҳам гуруҳлардан чиқаётган мункарни бартараф қилиш учун масъулдир. Расулуллоҳ ﷺ шундай деди:

الْإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ

“Одамларнинг имом-етакчиси чўпон кабидир ва у ўз фуқаросидан масъулдир”. (Бухорий, Муслим)

     Аллоҳ Таоло Халифага шахслар ва гуруҳларни Аллоҳ уларга юклаган барча вазифаларни Шариат бўйича бажаришларига мажбурлаш вазифасини топширди. Агар уларни вожибни адо этишга мажбурлаш учун куч ишлатиш керак бўлса, унга куч ишлатиш вожиб бўлади. Шунингдек, Аллоҳ Таоло Халифага одамларни ҳаром амаллар қилиб қўйишларидан сақлашни буюрди ва агар бу иш куч ишлатишни талаб қилса, уни ишлатиши вожиб. Давлат мункарни “қўл” билан тўғрилайдиган, яъни куч билан ўзгартиришдаги аслдир, чунки у Исломни татбиқ қилиш ва унинг аҳкомларини одамлар томонидан адо этишга мажбурлашдан масъулдир.

     Бироқ,  шундай бўлади-ки, ҳукмдорнинг ўзи мункарни содир қилади. Агар у зулм қилса ёки одамларнинг мол-мулкини ноқонуний тортиб олса ёки уларнинг ҳуқуқларини поймол қилса, ёки раият ишларига ғамхўрлик қилишга етарли эътибор бермаса ёки ўз мажбуриятларидан бирини бажармаса  ёки Ислом қонунларидан биронтасига хилоф иш қилса ва ҳоказо. Бундай ҳолатда барча мусулмонлар ҳам якка тартибда, ҳам гуруҳлар тарафидан ҳукмдорни муҳосаба қилиб, уни ўзгартириш учун унинг ҳаракатларини инкор қилиш лозим. Бу вазиятда сукут сақлашлик гуноҳ бўлади, шунингдек, мункарни инкор қилмаслик ва уни ўзгартирмаслик ҳам гуноҳ бўлади.

     Ҳокимни ҳаққа чақириш ва уни ўзгартириш, агар у мункарни содир этса, уни тил билан муҳосаба қилиш лозим.

Умму Салама р.а. дан Муслимда келтирилади, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар:

سَتَكُونُ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ فَمَنْ عَرَفَ فَقَدْ بَرِئَ وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ

«Келгусида амирлар бўлади, уларга амри маъруф ва наҳий мункар қиласизлар, бас ким ёмон кўрса покланибди, ким инкор қилса саломат бўлибди, лекин ким рози бўлса ва эргашса…».

Яна бир далил Абдуллоҳ ибн Масъуддан қилинган ушбу ривоятдир: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар:

وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ ولَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدِ الظَّالِمِ ولَتَأْطِرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْراً ولَتَقْصُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ قَصْراً

«… Аллоҳга қасамки, сизлар маъруфга буюрасизлар, мункардан қайтарасизлар, золимнинг қўлидан ушлаб, уни мажбуран ҳаққа бўйсундириб, ҳаққа чеклаб қўясизлар”. (Абу Довуд, Термизий)

Бу ҳадиснинг Абу Довудддан келтирилган нақлида шундай дейилади:

أ َ وْ لَيَضْرِبَّنَّ قُلُوبَ بَعْضِكُمْ بِبَعْضٍ ثُمَّ يَلْعَن ُ كُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ

“…ёки Аллоҳ айримларингиз қалби билан айримингизга зарба беради, кейин сизларни ҳам Бану Исроилни лаънатлаганидек лаънатлайди».

Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан қайси жиҳод афзал деб сўрашганида, шундай дедилар:

كَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ

“Жиҳоднинг афзали золим ҳукмдор ҳузурида айтилган ҳақ сўздир”.

                                                                                           (Ибн Можа, Насоий)

Ҳокимга қурол билан қарши чиқишнинг ҳаромлиги ҳақида ҳадислар ҳам келган, фақат битта ҳолат бундан мустасно, у ҳам бўлса ҳоким очиқ куфрни намоён қилса ва унинг ҳеч шубҳасиз очиқ куфр эканлигини Аллоҳ томонидан бир ҳужжат келган бўлса, яъни ҳоким очиқ куфр ҳукмлари билан бошқарса ва Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритишни тарк қилса, мана шу ҳолатда унга қурол билан қарши чиқиш жоиз бўлади. Авф ибн Молик Ашжаъийдан шундай деганлиги ривоят қилинди: мен Росулуллоҳ ﷺ шундай деганини эшитдим:

خِيَارُ أئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُحِبُّونَهُمْ وَيُحِبُّونَكُمْ وَتُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ وَيُصَلُّونَ عَلَيْكُمْ وشِرَارُ أئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُبْغِضُونَهُمْ وَيُبْغِضُونَكُمْ وَتَلْعَنُونَهُمْ وَيَلْعَنُونَكُمْ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللهِ أفَلاَ نُنَابِذُهُمْ قَالَ لاَ مَا أقَامُوا فِيْكُمُ الصَّلاَةَ

«Имомларингизнинг яхшилари сизлар уларни яхши кўрадиган, улар ҳам сизларни яхши кўрадиган, сизлар уларнинг ҳаққига дуо қиладиган, улар ҳам сизларнинг ҳаққингизга дуо қиладиганларидир. Имомларингизнинг ёмонлари сизлар уларни ёмон кўрадиган, улар ҳам сизларни ёмон кўрадиган, сизлар уларни лаънатлайдиган, улар ҳам сизларни лаънатлайдиганларидир. Шунда: ё Росулуллоҳ, уларга қарши қилич кўтариб чиқмаймизми? – дейилди. Пайғамбаримиз ﷺ: “йўқ, модомики орангизда намозни қоим қилишар экан (қарши чиқмайсиз)» дедилар.  (Муслим)

Бу ҳадисдаги намозни барпо қилиш деган сўздан мурод Ислом билан бошқаришдир, яъни шариатни татбиқ этишдир, яъни, бу араб тилининг сўз санъати нуқтаи назаридан кулни жуз исми билан аташ бобидандир.

Муслимда Умму Саламадан Росулуллоҳ ﷺнинг шундай деганлиги ривоят қилинди:

سَتَكُونُ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ فَمَنْ عَرَفَ فَقَدْ بَرِئَ وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ قَالُوا أَفَلا نُقَاتِلُهُمْ يَا رَسُولَ اللهِ قَالَ لا مَا صَلَّوْا

«Келажакда амирлар (ҳокимлар) бўлади, уларни (ношаръий ишларида шариатга) маъруфга буюрасизлар ва наҳий мункар қиласизлар. Шундай ҳолатда кимки (уларга) амри маъруф қилса гуноҳдан пок бўлади, кимки наҳий мункар қилса (ушбу ҳокимларнинг залолатида бўлишдан) саломат қолади. Аммо кимки рози бўлиб эргашиб кетаверса…

Шунда: ё Расулуллоҳ уларга карши жанг қилмаймизми? Модомики намозни адо этар эканлар йўқ, дедилар».

Яъни модомики шариат ҳукмларини қоим қилар эканлар, деган маънодадир, намоз эса шариат ҳукмларидан биридир, бу жузни кулга қўллаш бобидандир.

Убода ибн Сомитдан эса шундай деганлиги ривоят қилинди:

بَايَعْنَا رَسُول َ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى السَّمْعِ والطَّاعَةِ في العُسْرِ واليُسْرِ والمَنْشَطِ وَالمَكْرَهِ وَعَلَى أثَرَةٍ عَلَيْنَا وَعَلَى أنْ لاَ نُنَازِعَ الأمْرَ أَهْلَهُ إِلاَّ أنْ تَرَوْا كُفْراً بَوَاحاً عِنْدَكُمْ مِنَ اللهِ تَعَالَى فِيهِ بُرْهَانٌ وَعَلَى أنْ نَقُولَ بالحَقِّ أيْنَمَا كُنَّا لاَ نَخَافُ فِي اللهِ لَوْمَةَ لاَئِمٍ

 «Биз Росулуллоҳ ﷺга қийинчиликда ҳам, енгилликда ҳам, хурсандчиликда ҳам, хафаликда ҳам қулоқ солиб итоат этиш тўғрисида, ўзимиздан афзал кўриш, ишни унинг аҳлидан талашмаслик тўғрисида байъат бердик, Пайғамбаримиз: магар очиқ куфрни кўрсангизлар, сизларда бу тўғрида Аллоҳ Таоло томонидан келган бир бурҳон бўлса бундан мустасно, дедилар, қаерда бўлмайлик, Аллоҳ йўлида ҳеч бир маломатчининг маломатидан қўрқмасдан ҳақ сўзни айтишимиз тўғрисида байъат бердик». (Муслим)

Бу келтирилган ҳадисларнинг мафҳуми ҳокимга қурол билан қарши чиқишдан қайтармоқда, фақат битта ҳолат бундан мустасно, у ҳам бўлса Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритмаслигидир, яъни очиқ куфр ҳукмлари билан бошқарса, унинг ҳеч шубҳасиз очиқ куфр эканлигига Аллоҳ томонидан бир ҳужжат келган бўлса, ўшанда унга қурол билан қарши чиқиш мумкин.

     Таъкидлаш жоизки, буларнинг барчаси Ислом ҳукмдори мавжуд бўлган ва у камчиликларга йўл қўя бошлаган вазиятга дахлдор. Агар, бу ҳолатда, у аниқ куфр билан ҳукм юритишни бошлаган бўлса, ҳатто у фақат битта куфр қонунини қўллаган бўлса ҳам, у ҳолда Уммат – ҳам шахслар, ҳам гуруҳлар унга қарши ҳаракат қилиши ва қурол ишлатиш вожиб бўлса ишлатиб, уни тўхтатиши керак. Энди умуман мусулмонларнинг ҳокими бўлмаган ва Ислом ҳудуди (Дор ул-Ислом) бўлмаган вазият ҳақида нима дея оламиз?! Табиийки, бу вазиятда ҳоким билан боғлиқ барча қонунлар бекор қилинади, бутун Уммат бузуқлик, ёмон ахлоқ ва энг ёмон муносабатлар ичига ботади, маъруф йўқолгач, мункар ёйилади. Бундай вазиятда мусулмонлар заифлашади, таъсири ва буюклигини йўқотади. Уммат шердек бўлади, аммо тиғсиз ёки тирноқсиз бўлади. У на қорин тўйдирувчи овқат, на қўрқита оладиган шер каби ўзининг сиймосини йўқотади.

     Бугунги вазиятда Уммат Аллоҳнинг қонунларига мувофиқ бошқарадиган Халифани ўрнатиши керак, чунки Халифани мавжуд қилишлик мусулмонлар учун фарздир. Лекин Халифани ким ўрнатади ва қандай ўрнатилади? Бу ерда Ислом гуруҳларининг вожиб бўлишлиги ва уларнинг маъруфга буюриш ва мункарни инкор этиш билан боғлиқ фаолияти соҳасида тадқиқотлар олиб бориш зарур.

Аҳмад Маҳмуднинг “Исломга даъват” китобидан