Марокаш ёшларининг Сеута ва Мелилья томон оммавий кўчиш фожиасига бир назар

2026 йил 30 июль пайшанба тонгида Сеутадаги Таржал ўтиш пункти атрофидан келган шум манзара ушбу босиб олинган шаҳар томон илгари такрорланиб турган одатий кўчиш уриниши эмас эди, балки у Марокаш бошқарув тизими вужудга келтирган “дўзах”дан қочаётган халқ фожиасининг ифодаси эди. Хавфсизлик кучларининг қарши туриш ва жиловлаш имкониятини чипакка чиқарган бу одамлар тўфони Марокашдаги “Тахт байрами” тантаналари билан бир вақтга тўғри келиши ушбу воқеани фавқулодда  ҳодисага айлантирди ҳамда уни оддий чегара ва миграция ҳодисасидан ўткир сиёсий, хавфсизлик, ижтимоий ва халқаро масалага айлантирди.

Аввало воқеаларга назар:

Инқироз Сеутага туташ соҳиллардан тарқоқ сузиб ўтиш уринишлари шаклида бошланди, сўнгра катта юриш аввалги кунларда авж олди. Шу билан бирга, босиб олинган шаҳар ҳукумати раҳбари Хуан Хесус Вкас ўн кун ичида 1500 дан ортиқ кишининг етиб келганини эълон қилди. Эътиборли жиҳати шундаки, чегарани кесиб ўтиш одатдагидек чегара деворига чиқиш билан чекланиб қолмади, балки асосий йўналиш денгиз орқали бўлди.

Сўнгра ушбу кўчиб ўтиш тўлқинини ажратиб турган нарса — у муайян бир нуқтада қуршаб олиш ва бартараф этиш мумкин бўлган битта чегара ўтиш пунктига бостириб кириш билан бошланмади, балки бутун денгиз сатҳи ўтиш йўлига айланди. Сўнгра нариги қирғоққа ўтганларнинг суратлари етиб кела ва ёйила бошлади, ҳамда таъсир ортиб, инфекциядек тарқала бошлади. Биз аксарият шаҳарларда Сеутага энг яқин нуқтага етиб олиш учун автобус ва поезд бекатларига тартибсиз ҳужумни кўра бошладик. Натижада, иш жиловлаб бўлмайдиган даражада катталашиб кетди ва Тахт нутқидан бир неча соат ўтгач ўзининг чўққисига етди. Пайшанба оқшомида сузиб ва пиёда ўтган одамлар оқими Сеута шаҳрига етиб келди, бу тахминан 50 минг муҳожир эди! Бу тузумнинг ютуқларини иддао қилаётган ҳукмдор ва режимнинг ўзи яратиб берган фожиадан қочаётган халқ ўртасидаги шокли қарама-қаршиликдир!

Сўнгра ушбу шиддатли одамлар оқими билан бирга хавфсизлик ва сиёсий масалалар ўртага ташланди, турли қарашлар ва фикрлар тўқнашди ҳамда улар билан бирга назариялар, фаразлар ва тахминлар илгари сурилди. Бунда 2021 йилги миграция тўлқинининг таъсири ва тажрибаси мавжуд фарқлар ҳамда зид келувчи воқеликларга қарамай, унга қиёс қилинди. Маълумотларнинг озлиги сабабли воқеалар асосида таҳлил қилиш қийинлашиб, фаразларга асосланган тахминлар устун келди.

Миграциянинг хавфсизлик ва сиёсий томонига оид воқеалар:

Ушбу оммавий кўчиш ўзининг ҳажми, вақти ва уни ўраб турган шароитлари билан ажралиб турди. Унинг асосий йўналиши денгиз орқали бўлди. Денгиз миграцияи эса ўз табиатига кўра, қуруқликдаги муайян бир нуқтани жиловлашдан кўра хавфсизлик нуқтаи назаридан қийинроқ ва мураккаброқдир. Қолаверса, ушбу кўчишдан олдин хавфсизлик сафарбарлигини тақозо этадиган интенсив чақириқлар бўлмади, балки катта кўчишдан олдинги ўн кунликдаги сонларнинг ортишини ҳам “ёзги миграция кампаниялари” деб аталмиш нарса контекстида тушуниш мумкин (Испания Ички ишлар вазирлиги ва Халқаро миграция ташкилотининг 2022-2025 йиллардаги маълумотлари шуни кўрсатадики, ёз ойлари энг фаол даврлардан бўлиб қолади ва унда мигрантлар сони ортади). Лекин одамларнинг шиддатли оқими айнан пайшанба оқшомида, Сеутага етиб боришдаги муваффақият ҳақидаги миш-мишлар тарқалганидан сўнг юз берди.

Ушбу одамлар оқими билан бирга хавфсизлик муаммоси ва турлича талқинлар ўртага чиқди. Ваҳоланки, жойлардаги воқеалик назорат ва қарши туриш тизимида тўсатдан бузилиш келтириб чиқариб, ўзининг фавқулодда шартларини ўрнатди. Бу нарса Испания гвардияси кучларини, суратлар кўрсатганидек, ўз назорати ва бошқаруви имкониятидан ортиқча сонлар қаршисида қолганидан сўнг ҳамда чегара қарши туриш, тўсиш ва тийиб туриш вазифасини йўқотганидан сўнг, чегара ҳудудига яқин бўлган дарвозани очишга мажбур қилди.

Худди шунингдек Марокаш томонида ҳам, “Тахт байрами” тантаналари муносабати билан асосий эътибор ва хавфсизлик назорати байрам ўтказилаётган жой — қирол ва давлат арконлари мавжуд бўлган жойга қаратилди. Бу эса, бошқа ҳудудларда етишмовчиликни келтириб чиқарди ва катта ҳажмдаги миграцияни енгиллаштирган айрим тирқишлар ва заиф нуқталарни очди.

Ушбу миграцияга тегишли сиёсий вазиятга келсак, у 2021 йилги миграция давридаги аҳволдан катта фарқ қилади. Ўшанда Работ ва Мадрид ўртасидаги муносабатлар кескинлашгани, Мадрид Полисарио раҳбарининг Испанияга ташриф буюришига рухсат берганидан сўнг Марокашнинг Испаниядаги элчисининг берган баёнотлари ва бу иш жазосиз қолмаслиги ҳақидаги ошкора таҳдиди, жойлардаги воқеалар ва далиллар, шунингдек, Марокаш Ташқи ишлар вазири Буританинг Марокаш расмийлари Испания чегаралари учун жавобгар эмаслиги ҳақидаги баёноти — буларнинг барчаси ўша миграция тўлқини сунъий равишда уюштирилганига далиллар эди.

Бугун эса ушбу омилларнинг барчаси йўққа чиққан. Зеро Работнинг Мадрид билан муносабати нормал ва яхшиланиш босқичида, ҳатто Испания Ташқи ишлар вазирлиги сўнгги воқеалардан сўнг Марокаш билан муносабатлар аъло даражада эканини таъкидлади. Бу эса Сеута ва Мелилья томон оммавий кўчишнинг янги тўлқинини Марокаш-Испания таранглиги билан изоҳлаш ўринсиз ва имконсиз эканини англатади ва бу 2021 йилги кўчишга ноўрин қиёс қилишдир. Зеро 2021 йилги миграция инқирозни бошқариш учун сунъий уюштирилган эди, 2026 йилги эса, ҳар иккала режимни остин-устун қилган инқирозни пайдо қилишдир.

Шунингдек, супуриб ташловчи миграция тўлқини Тахт нутқидан бир неча соат ўтиб содир бўлди ва унинг мазмуни режимнинг “улкан ютуқлари ва муваффақиятлари” ҳақидаги бўрттирилган иддаолардан иборат эди. Воқелик эса, бу даъволарга зид равишда юзага келиб, барча иддаоларни емириб ташлади ҳамда танқид ва раддия ўқларини режим раҳбарига қаратиб юборди. Бу эса,  миграциянинг уюштирилгани ҳақидаги тахминни заиф эҳтимолга айлантиради.

Испания ва Марокашдаги ҳар иккала режим ишора қилган ҳаракатлантирувчи омил — бу контрабанда ва миграция тармоқлари қолмоқда (гарчи улар ортида турган яширин қўлни очиқламаган бўлса-да). Испания расмийларига кўра, бу фавқулодда оқимлар контрабанда тармоқларининг Испания Олий суди томонидан чиқарилган, сузиб келган мигрантларни дарҳол депортация қилишни тақиқлайдиган янги қарордан фойдаланганига бевосита боғлиқдир. Бу нарса ёшларнинг нариги қирғоққа ўтиш учун сузиб денгизга отилиши билан тасдиқланди.

Бу ҳолат ҳар иккала режимни фавқулодда миграция билан боғлиқ фавқулодда хавфсизлик вазиятига қарши туришга ундади. Испания Ички ишлар вазирлиги ўз баёнотида Марокаш билан барча соҳаларда, жумладан миграция соҳасидаги намунали ҳамкорликни юқори баҳолади. Ички ишлар вазири Фернандо Гранде-Марласка Марокаш хавфсизлик кучлари охирги кунларда кўрсатган ва минглаб ноқонуний миграция уринишларини барбод қилган саъй-ҳаракатлари учун Марокаш расмийларига миннатдорчилик билдирди.

Ушбу оммавий қочиш ва унинг қурбонлари фожиасининг ҳақиқий ва аниқ сабаби эса — Марокаш аҳли яшаётган фожиага ва вайронкор режим мамлакатда пайдо қилган вайронагарчилик кўламига бориб тақалади: қашшоқлик даражаси, ҳаёт учун зарур бўлган асосий нарсаларнинг қимматлиги, ёшларнинг ишсизлиги ва мамлакат тарихида мисл кўрилмаган ажрашиш даражаси.

Энг охиргиси – халқаро масала ва бундай вазиятдан манфаатдор бўлган яширин қўл қолди: бу ерда Америка омили ва унинг исёнчи Испания Бош вазирига қарши (Вашингтоннинг Эронга қарши қўшма базалардан фойдаланиш талабини рад этди ва Америка ҳарбий самолётлари учун ҳаво ҳудудини ёпди) Европа учун ўта нозик бўлган миграция масаласи орқали амалга оширган ифлос ишлари майдонга чиқади. Бунга Жабалул Ториқ (Гибралтар) бўғозининг жанубий дарвозаси бўлмиш Сеута шаҳрининг геостратегик аҳамияти ҳамда Трампнинг уни Испаниядан тортиб олишдаги очкўзлиги қўшилади. АҚШ Конгрессининг Ассигнациялар қўмитаси 2026 йил 3 майда Сеута ва Мелилья масаласини «Испания бошқаруви остидаги Марокаш ҳудудлари» деб кўтариб чиқди. Ундан аввал, республикачи конгрессмен Марио Диас-Баларт 2026 йил апрель ойида «Сеута ва Мелилья Марокашнинг географик қисми эканини ҳамда уларнинг мақоми ҳар доим дўстлар ва иттифоқчилар ўртасида музокара ва муҳокамада бўлишини» таъкидлаган эди.

Буларнинг барчаси — мустамлакачи тузумлар пайдо қилган фожиаларимиз ва мустамлакачиликнинг разил кучлари  талашаётган масалаларимиздир.

Муаллиф: Устоз Муножий Муҳаммад

Роя газетасининг 2026 йил 12 август чоршанба кунги 612-сонидан