Таълим тизими ҳарбийлаштирилган назоратдан қутуладими ёки эскича босимлар давом этадими?

 ​​بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Мамлакатимизнинг таълим соҳасида кутилмаган, аммо жиддий ўзгариш юз берди. Навоий, Сурхондарё, Самарқанд ва Сирдарё каби мураккаб ҳудудлардаги раҳбарлик фаолияти билан жамиятда ўзига хос «темир интизом» мактабини яратган Эркинжон Турдимов янгитдан ташкил этилган Таълим ва илм-фан вазирлигига раҳбар этиб тайинланди. Президент томонидан «энг ишончли кадр» сифатида эътироф этилган бундай шахснинг уммат ва миллат келажагини белгиловчи энг оғриқли соҳага қўйилиши жамиятда бир вақтнинг ўзида ҳам катта умид, ҳам жиддий хавотирларни уйғотди.

​Бир томондан, ўн йиллар давомида бир-биридан узилиб қолган бўғинлар — боғчадан то олий таълим ва илмий даражагача бўлган босқичларнинг ягона вертикал занжирга бирлаштирилиши тизимли тартибсизликка чек қўйиши кутилмоқда. Коррупция, маҳаллийчилик, қоғозбозлик ва сифатсиз таълим дастурлари каби тизимни емирувчи иллатларга қарши муросасиз кураш бошланишига умид қилмоқдалар, ота-оналар ва зиёлилар бу ўзгаришлардан жиддий амалий натижалар кутмоқда.

​Бироқ бошқа томондан, жамиятда ҳақли бир савол турибди: хўжалик, қурилиш, асфальт ётқизиш ёки маҳаллий иқтисодий ҳисоботларни тартибга солишда қўл келган қаттиққўллик ва «маъмурий буйруқбозлик» услуби бевосита инсон тафаккури, маънавият ва илм-фан соҳасида ҳам ишлайдими?

​Маъмурий буйруқбозлик ва асл мазмун қарама-қаршилиги​

Турдимовнинг услуби тезкор натижа, қатъий ҳисобот ва буйруққа асосланади. Агар таълимда ҳам эскича «рақамлар кетидан қувиш» ва «кўзбўямачилик» давом этса, бу формализмни янада чуқурлаштиради. Ўқитувчиларни ҳаддан ташқари ҳисоботлар, тақиқлар ва сунъий қўрқув муҳити билан сиқувга олиш таълимнинг асл мазмунини йўқотади. Чунки доимий равишда ҳисобот тайёрлаш, фақат қуруқ ёдлатиш ва юқоридан келадиган таълимга алоқасиз кўрсатмаларни бажариш билан овора бўлган ўқитувчи ўқувчиларга ҳақиқий билим бера олмайди. Бундай шароитда у илҳомлантирувчи устоз эмас, балки шунчаки қоғозбоз, кўзбўямачи ижрочига айланиб қолади. Натижада эса ўқишни биладиган, лекин ўқиганининг моҳиятини англамайдиган, мустақил фикрлай олмайдиган юзакилик жараёни чуқурлашиб бораверади.

​Бундан ташқари, шароитлар ўртасидаги адолатсизлик ҳам катта тўсиқдир. Канализацияси йўқ, кутубхонаси ва ошхонаси ҳаминқадар, синфларида қирқтадан ўқувчи ўтирган оддий мактаблар билан замонавий шароитдаги Президент ёки хусусий мактаблар ўртасида ер билан осмонча фарқ бор. Моддий шароит яратмай туриб, оддий мактаб ўқитувчисидан юқори натижа талаб қилиш ёки ота-оналарга оғир юк юклаш асл мохиятни англамасликдир. 

​Ҳарбийлаштирилган назорат ва мафкуравий босимлар​

Бугунги кунда таълим даргоҳларида ҳукм сураётган муҳит фақатгина маъмурий ҳисоботлар билан чекланмаяпти. Мактаблар чинакам илм ва маърифат маскани бўлиш ўрнига, Миллий гвардия рейдлари, доимий кундалик назоратлар ва қаттиқ мафкуравий чекловлар майдонига айланиб бораётгани ота-оналарни қаттиқ ташвишга солмоқда. Диний қадриятлар «ёт ғоя» сифатида талқин қилиниб, уларга қарши курашиш ниқоби остидаги сунъий босимлар ёшлар билан мактаб ўртасидаги ишончни емириб, аксинча, яширин норозилик кайфиятини уйғотмоқда.

​Хулоса ўрнида: Ҳал қилувчи синов ва оғриқли воқелик​

Эркинжон Турдимовнинг вазирлик лавозимига тайинланиши — бу тизимдаги бор оғриқларни сеҳрли таёқча билан бир зумда ҳал қилиб юборадиган “мўъжиза” эмас. Агар янги раҳбар фақат буйруқбозлик, ҳисоботбозлик ва маъмурий тазйиқ усулларига таянса, таълим тизими янада чуқурроқ инқирозга юз тутади. Аммо у ҳақиқий мутахассисларга қулоқ тутса, инфратузилмадаги тенгсизликни юмшатса, таълим дастурларини соғломлаштирса ҳамда ўқитувчини қоғоз қули эмас, чинакам жамият эъзозлайдиган устоз мақомига қайтарсагина, қандайдир ўзгаришни умид қилиш мумкин.​

Бироқ бу умидлар оқланиши керак бўлган айни бир пайтда, воқелик бошқача манзарани кўрсатмоқда. Янги раҳбар келганидан бери таълим тизимида эътиқодга оид босимлар ва тазйиқлар нафақат тўхтатилгани йўқ, аксинча, давом этмоқда ва кескинлашмоқда. Ҳамон мактабларда рўмол ва жума намозига қаршилик кучаймоқда. Ўқувчиларнинг телефонларини қаттиқ назорат қилиш энди янада чуқурлашиб, рўмол ўраган қизлар, исломий кўринишдаги саломлашиш эмодзиларини ишлатганлар, ҳатто ёзишмалардаги араб ҳарфларини телефондан тўлиқ ўчириб ташлашни талаб қилиш даражасига етди. Бундан ташқари, ўқувчилар ва ота-оналарга нисбатан «АПК Қўриқчи» каби мажбурий иловаларни ўрнатиш талаб қилиниши таълимдаги босим ҳамон юмшамаганини кўрсатмоқда.

​Таълимни шунчаки назорат майдонига эмас, чинакам шахс ва комил инсон тарбиялайдиган муқаддас масканга айлантириш керак бўлган бир пайтда, биргина вазирнинг алмашиши катта ўзгаришлар бўлишини англатмайди, албатта. Бу ўринда энг асосий масала ўзбек режимининг таълим соҳасига қандай ёндашаётганидир. Бундай ёндашув эса, халқимиз манфаатига асло хизмат қилмайди. Шунинг учун юртимиз мусулмонлари биргина вазирнинг алмашишидан умидвор бўлмай, балки бузуқ капиталистик тузумни бутунлай рад этиб, унинг ўрнига Ислом низомини татбиқ қиладиган Давлатни тиклашга бор диққат-эътиборини қаратишлари зарур.

Муҳиддин

09.11.2026й