بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Мужтаҳиднинг ўз гумонидан воз кечиши жоиз бўлган ўринлар

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Ижтиҳоднинг луғавий маъноси оғир меҳнат ва машаққатни талаб қилувчи бирор ишни амалга ошириш учун бор кучни сарфлашдир. Аммо усул олимларининг истилоҳида ижтиҳод бирор шаръий ҳукмга нисбатан, ундан ошиғига ўз ожизлигини ҳис қилган йўсинда, ўз занн-гумонини излаб топиш учун бор кучини сарфлашидир.

Мукаллаф (шариат таклифи тушган инсон) бирор масалада барча шартлари топилган ҳолда ижтиҳод қилишга яроқли бўлса ва шу масалада ижтиҳод қилиб, ижтиҳоди бу ҳақдаги бир ҳукмга олиб борса – барча иттифоқ қилганки – у ўзининг гумони вожиб қилган ҳукмга хилоф равишда бошқа бирор мужтаҳидга тақлид қилиши жоиз эмас. Ўзининг гумонини тарк қилиши ҳам жоиз (мумкин) эмас, магар тўрт ҳолатдагина жоиз:

Биринчиси: Агар ўз ижтиҳодида суянган далили заиф бўлиб, унинг далилидан бошқа мужтаҳиднинг далили кучлироқ бўлса. Бундай ҳолатда ижтиҳоди олиб борган ҳукмни дарҳол тарк қилиб, далили кучлироқ ҳукмни олиши вожиб.

Иккинчиси: Агар бошқа мужтаҳиднинг унга нисбатан воқедан кўпроқ хабардор ёки ҳодисаларни бир-бирига боғлашга қодирроқ эканлиги ҳамда далилларни яхшироқ тушуниши ёки далиллардан кўпроқ хабардор эканлиги зоҳир бўлса. Бундай ҳолатда ўз ижтиҳоди олиб борган ҳукмни тарк қилиб, ўзининг ижтиҳодидан кўра ишончлироқ бўлган ўша мужтаҳид ижтиҳодига тақлид қилиши жоиз.

Учинчиси: Агар мусулмонлар манфаати учун мусулмонларни бирлаштириш ирода қилинган раъй мавжуд бўлса. Бундай ҳолатда мужтаҳид ўз ижтиҳоди олиб борган ҳукмни тарк қилиб, мусулмонларни бирлаштириш ирода қилинган ҳукмни олиши жоиз. Шу шарт биланки, Усмон р.а билан байъатлашиш чоғида юз берган вазият каби бўлса.

Халифа Умар розияллоҳу анҳу вафот этганидан кейин уммат сайланадиган халифага Абу Бакр ва Умар розияллоҳу анҳулар бошқарувда ўзларининг ижтиҳодидан келиб чиқиб табанний қилишган ҳукмларни ўзгартирмаслик шартини қўйган, яъни Усмон розияллоҳу анҳу умматнинг аввалги халифалар табанний қилган ҳукмларга ўз ижтиҳоди бўйича ўзгартириш киритмаслик шартига кўнгани учун халифа этиб сайланган.

Тўртинчиси: Агар ўз ижтиҳоди олиб борган ҳукмга зид бўлган шаръий ҳукмни халифа табанний қилса. Бундай ҳолатда ўз ижтиҳоди олиб борган ҳукмга амал қилишни тарк қилиб, Имом (халифа) табанний қилган ҳукмга амал қилиши вожиб. Чунки саҳобаларнинг ижмои шунга иттифоқ бўлганки: «Имом (халифа)нинг амри ихтилофни бартараф қилади» ва «Имомнинг амри барча мусулмонларга нуфузлидир».

Агар ижтиҳод қилишга яроқли бўлган киши ижтиҳод қилмаса, у бошқа мужтаҳидларнинг бирига тақлид қилиши жоиздир. Чунки саҳобаларнинг ижмои шунга иттифоқ бўлганки, мужтаҳид ижтиҳод қилмай бошқа мужтаҳидларнинг бирортасига тақлид қилиши жоиздир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

08.06.2018й.