بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

МУЛК КЎПАЙТИРИШНИНГ
МАН ҚИЛИНГАН ЙЎЛЛАРИ

Эҳтикор (монополия)

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Аввалги мақоламизда Эҳтикор (монополия) мавзуси билан таништиришни бошлаган эдик, бугунги мақоламизда ҳам ушбу мавзу билан таништиришни давом эттирамиз.

Одамзотнинг озуқаси бўладими, ҳайвоннинг озуқаси бўладими, озуқадан бошқа нарса бўладими, одамларнинг биринчи даражали эҳтиёж моллари бўладими, иккинчи даражали эҳтиёж моллари бўладими – ҳаммасини эҳтикор қилиш ҳаром. Чунки эҳтикорнинг луғавий маъноси, умуман нарса тўплашдир. Уни овқат, озуқа, биринчи даражали эҳтиёж молларига хословчи ҳужжат келган эмас. Ҳадисларни зоҳири шунга далолат қилади. Улар қайдланмас (чекланмас)дан мутлақ, хосланмасдан умумий бўлиб келган ва мутлақлигича, умумийлигича қолади.

نَهَى رَسُولُ اللهِ  أَنْ يُحْتَكَرَ الطَّعَامُ

“Пайғамбар с.а.в. таомнинг эҳтикор қилишдан қайтарганлари” каби эҳтикорни таомга боғловчи ҳадислар ҳам ворид бўлган. Лекин бу дегани, эҳтикорни таомга хослаш дегани эмас. Эҳтикор борасидаги ривоятларнинг айримлари мутлақ, айримлари эса муқайяд (чекланиб) келган, шундай бўлгач мутлақлари муқайядлари маъносидадир, деб бўлмайди. Чунки ривоятлардаги таом сўзи мутлақ ривоятларни қайдлашга ярамайди.  У бор-йўғи мутлақ келган маънонинг бир қисми, холос. Таомдан бошқасидан бу ҳукмни йўқ қилиш сифатнинг эмас, лақабнинг мафҳуми (ундан тушуниб олинган зеҳний маъно) бўляпти. Лақабнинг мафҳумига эса, амал қилинмайди. У қайдлашга ҳам, хослашга ҳам ярамайди. Бу гапнинг тафсилотига киришадиган бўлсак, эҳтикор ҳақидаги айрим ривоятларда таомнинг айтилиши эҳтикорнинг бир турига мисол сифатида ҳужжат келтиришдир. У эҳтикорнинг қайди ҳам, амал қилинадиган мафҳумига эга бўлган васф ҳам эмас. У бор-йўғи аниқ бир нарсанинг номи, яъни лақаби холос. Сифат бўлмаганидан кейин унинг мафҳумига амал қилинмайди. Қайд ёки хословчи бўлиш учун амал қилинадиган мафҳумига эга бўлган нарса бўлиши керак. Бу ерда эса, ундай нарса йўқ. Шунга кўра, эҳтикордан қайтарувчи ривоятлар, ҳатто таом сўзи айтилганлари ҳам мутлақ ва умумий маънодаги ҳадислар бўлиб, мутлақо ҳамма нарсани эҳтикор қилишдан қайтаришни ўз ичига олади. Эҳтикор қилувчининг воқеъи шуки, у товарни тўплаб олиб, одамларни ўзи хоҳлаган нархга мажбур қилади, бозорни эгаллаб олади. Одамлар бошқа жойдан тополмагач, қиммат бўлса ҳам сотиб олишга мажбур бўладилар. Бу ишнинг моҳиятига назар ташлайдиган бўлсак, эҳтикор қилувчининг мусулмонларга нархни қимматлаштирмоқчи бўлаётганини кўрамиз. Бу иш ҳаромдир. Маъқал ибн Ясордан ривоят қилинишича, Пайғамбар с.а.в. шундай деганлар:

مَنْ دَخَلَ فِى شَىْءٍ مِنْ أَسْعَارِ الْمُسْلِمِينَ، لِيُغْلِيَهُ عَلَيْهِمْ، كَانَ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُقْعِدَهُ بِعُظْمٍ مِنْ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ 

“Кимки, қимматлаштириш мақсадида мусулмонларнинг нархларига бирор нарсани киритса, қиёмат кунида уни улкан оловга ўтирғизиш Аллоҳнинг ҳаққи бўлиб қолади”.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

13.02.2019й.