Ризқ масаласидаги хато тушунча умматни қандай ўзгартирди?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ислом уммати тарихига холисона назар ташласак, бир ҳақиқатни инкор этиб бўлмайди: мусулмонлар ризқ масаласини тўғри тушунган даврларда Ер юзида энг фаол, энг билимли, энг жасур умматга ва юксак жамиятга айланган эди. Улар дунёни бутунлай тарк этган зоҳидлар ҳам, мол-дунёга сиғиниб олган дунёпарастлар ҳам эмасдилар. Улар вазифасини аниқ билган, ризқни эса Аллоҳга топширган уммат эди.

Ўша пайтда мусулмон инсон қалбида бир асосий савол бор эди:
“Нима қилсам Аллоҳ мендан рози бўлади?”, “Қандай яшасам дин юксалади?”, “Қандай илм ўргансам умматга фойдам тегади?”

У пайтда ҳеч ким “Агар мен дин йўлида хизмат қилсам, болаларимни ким боқади?”, “Агар илмга, даъватга умримни бағишласам, эртага ризқсиз қолмайманми?”, деб ўйламаган.

Чунки улар учун ризқ муаммо эмас эди. Ризқ сабабчиси Аллоҳ таолонинг ато этиши экани қалбларда қатъий ўрнашган эди.

Бугун эса манзара бутунлай бошқача. Ризқ масаласидаги хато тушунча умматнинг тафаккурини, мақсадини, ҳатто ибодатга бўлган муносабатини ҳам ўзгартириб юборди. Энди асосий саволлар ўзгарди:
“Қайси касб кўп пул келтиради?”, “Қандай қилиб тез бойиш мумкин?”, “Бу ишда моддий фойда борми?”ва ҳ.з.

Аллоҳнинг розилиги, охират, жаннат масалиаси иккинчи ёки учинчи ўринга сурилиб қолди. Пул эса ҳаёт мезонига айланди.

Аслида эса ризқ – мукофот ҳам эмас, жазо ҳам эмас. Ризқ – Аллоҳнинг тақсимоти. Бу ҳақиқат Қуръонда жуда очиқ баён қилинган.

وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا

– “Ер юзида ҳаракатланувчи ҳар бир жонзот борки, унинг ризқи Аллоҳнинг зиммасидадир”.  (Ҳуд:6)

Бу оятда ҳеч қандай шарт йўқ. “Солиҳ бўлса”, “тақводор бўлса”, “яхши амал қилса” деган қўшимчалар йўқ. Демак, ризқ амал учун берилмайди. Ризқ – Аллоҳнинг умумий тадбири.

Аммо жамиятда бошқа қараш шаклланиб қолди:
“Яхши амал қилсам – ризқим кўпаяди, гуноҳ қилсам – ризқим камаяди”.

Бу гап ҳақиқат экалиги билан бирга, аммо буни бирёқлама тушиниб қолиш хавли. Чунки бу қараш амални ибодатдан чиқариб, савдога айлантиради. Инсон Аллоҳга банда бўлиб эмас, гўё ҳисоб-китоб қилувчи бўлиб қолади: “Мен қиламан, Сен берасан”.

Натижада намоз – пул учун, садақа – даромад учун, дин – дунё учун воситага айланиб қолади. Ибодатнинг руҳи, ихлос йўқолади.

Ҳолбуки, Қуръон солиҳ бандаларнинг ниятини бошқача тасвирлайди:

إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا

– “Биз сизларни фақат Аллоҳнинг розилиги учун тўйдирамиз. Сизлардан на мукофот, на миннатдорлик истаймиз”. (Инсон:9)

Бу оят аниқ ўлчовни кўрсатади: яхшилик Аллоҳ учун қилинади,
ризқ эса амалнинг нархи эмас.

Яна бир катта хато – камбағалликни айб, бойликни фазилат деб ўйлаш. Бугун жамиятда инсоннинг қадри тақвоси билан эмас, уйи, машинаси, лавозими, чет элга чиққан-чиқмагани билан баҳоланяпти.

Агар бойлик Аллоҳ наздида қадр мезони бўлганида, пайғамбарлар энг бой инсонлар бўлар эди. Ҳолбуки, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётлари оддий, баъзан жуда қийин бўлган. У зот айтганлар: “Агар дунё Аллоҳ наздида чивин қанотичалик қадрли бўлганида, кофирга бир қултум сув ҳам берилмас эди”.

Демак, бойлик ҳам, камбағаллик ҳам синовдир. На бири шараф, на бири хорлик.

Илгариги уммат буни яхши тушунган. Шунинг учун улар илм йўлига киришганда, дин йўлида хизмат қилганда, ҳақиқат ва адолат учун курашганда ризқдан қўрқмаган. Улар билар эди: хизмат – менинг вазифам,
ризқ – Аллоҳнинг иши. Ана шу ишонч уларни жасур қилди. Улар ҳақни айтди, золимдан қўрқмади, илмни тарк этмади, уммат манфаатини шахсий манфаатдан устун қўйди.

Бугун эса ризқ масаласидаги хато тушунча умматни фақат пул топиш учун ҳаракат қиладиган ҳолатга солиб қўйди. Илм ибодат эмас, даромад воситаси бўлиб қолди. Дин эса ҳаёт марказидан четга сурилди.

Бу ҳолат дуоларда ҳам яққол сезилади. Илгари дуолар:
“Эй Аллоҳ, бизни Ўзинг суядиган, Ўзинг рози бўладиган солиҳ амалларга муваффақ қил”, “Барча ишларда оқибатимизни гўзал қил, охиратимизни обод қил”,
“Жаннатингни насиб эт” деган маъноларда эди.

Бугун эса: “Уй бер”, “Машина бер”, “Ишларим юришсин”,
“Чет элга чиқай” деган дуолар кўпайган.

Албатта, дунё сўраш, Аллоҳнинг фазлини тилаш ёмон нарса эмас. Лекин дунё дуонинг марказига чиқиб қолса, бу қалбдаги бузилиш белгисидир. Мўмин кишининг олий ғояси Аллоҳнинг розилиги, умиди-орзуси эса жаннат бўлиши керак эди, аммо бугун кўпчиликнинг мақсад-орзуси қулай ҳаёт бўлиб қолди.

Бу дунё ҳаётида кимнингдир ризқи кам ёки кўп бўлиши табиий ҳолатдир. Зеро, Аллоҳ таоло Қуръонда очиқ айтади:

اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاءُ وَيَقْدِرُ

– “Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кишига ризқни кенг қилади ва хоҳлаганига тор қилади”.   (Раъд:26)

Аммо ризқдан қўрққан уммат қўрқоққа айланади. Ишидан айрилишдан қўрқиб ҳақни айтолмайди. Мансабдан қўрқиб зулмга қарши тура олмайди…

Бу хато тушунча фарзанд тарбиясига ҳам ўтиб кетди. Болалар дин ва уммат хизмати учун эмас, фақат пул топиш учун ўқитиляпти. “Бу соҳада пул йўқ” деган гап ҳаёт қоидасига айланиб қолди.

Аслида эса ҳақиқат жуда содда:

Жаннат ва жаҳаннам – инсон танловига боғлиқ.
Ризқ – Аллоҳнинг тақсимоти. Бизнинг вазифа – бандалик. Аллоҳнинг вазифаси – ризқни етказиш.

Умматни тиклайдиган нарса пул эмас. Умматни тиклайдиган нарса – тўғри ақида. Биз ризқни ўйимизнинг марказига айлантириб олмайлик. Биз ўз вазифамиз ва масъулиятимизни ўйлайлик. Ризқни Аллоҳнинг Ўзи етказади.

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ

– “Ва Роббингиз сизга: “Қасамки, агар шукр қилсангиз, албатта, сизга (неъматларимни) зиёда қилурман. Агар куфр келтирсангиз, албатта, азобим шиддатлидир”, деб билдирганини эсланг”. (Иброҳим:7)

Абдуллоҳ

12.01.2026й