ФИДАН ВА ЯҲУДНИ ҚУТҚАРИШ ИЛИНЖИ

Туркия ташқи сиёсат маҳкамаси раҳбари Ҳакан Фидан Япониянинг «Nikkei Asia» нуфузли иқтисодий нашрига берган интервьюсида расмий Анқаранинг позициясини очиқлади. Унга кўра, агар «яҳуд ўсимтаси 1967 йилги чегаралар доирасида мустақил Фаластин давлати ташкил этилишини тан олса, Яқин Шарқдаги янги минтақавий хавфсизлик тизимига тўлақонли субъект сифатида қўшилиши мумкин».
Вазир Туркия, Покистон, Саудия Арабистони, Миср ва Кўрфаз монархиялари каби минтақавий кучлар иштирокидаги ушбу коалицион ҳамкорликни «тарихий имконият» сифатида баҳолади. Шунингдек, у тегишли геосиёсий шартлар бажарилган тақдирда, келажакда Теҳрон ҳам ушбу хавфсизлик архитектурасига жалб этилишини истисно қилмади. Ҳакан Фидан Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги муносабатларда кузатилаётган барқарор деэскалация жараёни Яқин Шарқдаги кескинликни камайтиришга ҳамда Ғазо инқирозини ҳал этиш бўйича музокаралар динамикасини жадаллаштиришга хизмат қилишини алоҳида таъкидлади.

Мазкур ташаббус Ислом олами билан узоқ йиллик мафкуравий тўқнашувга эга бўлган анъанавий Ғарб неоколониал сиёсатининг бугунги Америка муаллифлигидаги трансформациясидир. Бу кофир Ғарб коалициясининг Яқин Шарқдаги асосий стратегик форпости (плацдарми) ҳисобланган яҳуд ўсимтасини минтақавий тизимга тўлиқ легаллаштириш ва интеграция қилишга қаратилган изчил ҳаракатларидан далолат беради. Яқин Шарқдаги сўнгги ҳарбий-сиёсий силсилалар яҳуд мудофаа тизимининг заиф нуқталарини ва хавфсизлик архитектурасининг мўртлигини яққол очиб берди. Яҳудий вужуди хавфсизлигининг бош кафили бўлмиш Вашингтоннинг Яқин Шарқдаги стратегик ва ҳарбий ресурслари чеклангани фонида, яҳуд ўсимтасининг заифлик даражаси сезиларли даражада ортди. Натижада, яҳуд мудофаа контури ташқи таҳдидлар қаршисида ҳимоясиз қолиб, АҚШнинг минтақавий хавфсизлик соябони жиддий инқирозга юз тутди.

Вашингтон ва яҳуд ўсимтаси учун ана шундай критик ва стратегик ноаниқлик шароитида Туркия ташқи сиёсат маҳкамаси раҳбари Ҳакан Фидан томонидан янги хавфсизлик концепцияси таклиф этилди. Дипломат ўз баёнотида: «Яқин Шарқ минтақавий шерикликни мустаҳкамлаш ва кўп томонлама хавфсизлик архитектурасини шакллантиришга эҳтиёж сезмоқда», — дея алоҳида таъкидлади. Унинг тушунтиришича, мазкур интеграцион жараён дастлабки босқичда икки ёки уч томонлама форматда бошланиши мумкин, бироқ узоқ муддатли истиқболда минтақанинг аксарият субъектларини, хусусан, Эрон ва яҳуд ўсимтасини ҳам қамраб олувчи универсал коалицияга айланиши лойиҳанинг бош мақсади ҳисобланади.

Мазкур минтақавий хавфсизлик архитектураси лойиҳаси асло Ҳакан Фидан ёки Президент Эрдўғоннинг автоном сиёсий ташаббуси маҳсули эмас. Бу концепция яҳуд ўсимтасининг минтақавий тизимга интеграциялашувини таъминлаш ва унинг хавфсизлигини таъминлаш масъулиятини Яқин Шарқ давлатлари зиммасига юклашга қаратилган. Шу билан бирга, у Вашингтон ва Ғарб коалициясини мудофаа харажатлари ҳамда эҳтимолий геосиёсий хавфлардан халос этиш мақсадини кўзлаган трансминтақавий лойиҳадир. Мазкур ташаббус моҳият эътибори билан машҳур «Абраҳам келишувлари»нинг (Abraham Accords) хавфсизлик соҳасидаги давоми сифатида АҚШ томонидан мувофиқлаштирилмоқда. Лойиҳа яҳуд ўсимтасини хавфсизлик жиҳатидан кафолатлашни Ғарбдан минтақавий субъектлар зиммасига ўтказиш бўйича мисли кўрилмаган прецедент ҳисобланади. Натижада, ўз муқаддас қадамжолари жўҳит қўлида босқинда бўлган Ислом олами қуролли кучларини, ўша айни жўҳит хавфсизлигининг бевосита кафилига айлантириш орқали минтақадаги мавжуд геосиёсий баланс ва суверенитет принциплари жиддий трансформацияга учрамоқда.

Анқара томонидан илгари сурилган ушбу хавфсизлик концепцияси аслида Вашингтоннинг ташқи сиёсий стратегиясига таянади. Айни пайтда АҚШ дефолт хавфи ва глобал қарз инқирози шароитида чуқур стратегик ҳамда геостратегик компромиссларга мажбур бўлмоқда. Бундай вазиятда яҳудий ўсимтаси хавфсизлигини минимал молиявий харажатлар билан кафолатлаш Оқ уй учун устувор вазифага айланади. Таклиф этилаётган тизим Оқ уйнинг Яқин Шарқдаги молиявий ва ҳарбий юкини диверсификация қилишни (енгиллаштиришни) кўзда тутади. Натижада жўҳитларнинг хавфсизлик контури минтақавий тизимнинг ажралмас қисми сифатида маҳаллий давлатлар ва уларнинг мудофаа бюджетлари зиммасига юкланади. Яҳуд ўсимтаси аъзолигидаги ушбу хавфсизлик коалицияси туфайли минтақадаги суверен субъектлар халқаро ҳуқуқий майдонда жўҳит ўсимтасининг хавфсизлик кафолати сифатида масъулиятни ўз зиммаларига оладилар. Бу эса Ислом олами қуролли кучлари ва иқтисодий ресурслари минтақавий барқарорликни сақлаш баҳонасида яҳуд манфаатларини ҳимоя қилишга йўналтирилишини англатиши мумкин.

Анқара томонидан таклиф этилаётган хавфсизлик архитектурасининг стратегик жиҳатдан энг диққатга сазовор нуқтаси — ушбу тизимга Эроннинг интеграция қилиниши ҳамда лойиҳанинг ядровий мақомга эга Покистонни қамраб олувчи контурларгача кенгайтирилишидир. Теҳроннинг мазкур жараёнга жалб этилиши Оқ уйнинг Яқин Шарқдаги узоқ муддатли мақсадларига ҳамоҳанг бўлиб, Эроннинг минтақавий сиёсатини Вашингтон стратегик йўналишлари доирасида чеклаш ва босқинчи яҳуд билан муносабатларни билвосита нормаллаштириш тизимига киритишни кўзда тутади. Туркиянинг ушбу дипломатик воситачилиги АҚШнинг минтақавий режалари билан консептуал жиҳатдан мос келади. Лойиҳанинг Исломобод геосиёсий таъсир доирасини қамраб олиши эса янада чуқурроқ стратегик мақсадлардан далолат беради. Бу бир томондан Покистоннинг ядровий арсенали устидан халқаро ва минтақавий назорат ўрнатишга қаратилган бўлса, иккинчи томондан — Исломободнинг ядровий салоҳиятини ушбу коалиция доирасида яҳуд ўсимтасига нисбатан эҳтимолий таҳдидларнинг олдини олувчи «тийиб туриш фактори» (deterrence) сифатида трансформация қилишга уринишдир.

Умумий хулоса ўрнида айтиш мумкинки, мазкур сиёсий тизимлар ташқи кучларнинг трансминтақавий лойиҳаларини ҳаётга татбиқ этувчи асосий воситачилар сифатида намоён бўлмоқда. Улар минтақавий суверенитетни заифлаштириш ва ташқи ҳарбий-стратегик плацдармларни сақлаб қолишга хизмат қилувчи геосиёсий контурлардир. Маҳаллий элиталар эса мустақил миллий манфаатларни ҳимоя қилиш ўрнига, Ғарб коалициясининг Яқин Шарқдаги устувор стратегик ва хавфсизлик мақсадларини таъминлаб берувчи ижрочилар ролини бажармоқдалар.

Туркиянинг Яқин Шарқ, Шимолий Африка ва Жанубий Кавказ — хусусан, Ироқ, Афғонистон, Сурия, Судан, Озарбайжон ва Ливиядаги сиёсий-ҳарбий фаоллиги Вашингтоннинг глобал ва трансминтақавий стратегияларига ҳамоҳанг равишда ривожланмоқда. Анқара томонидан янги хавфсизлик концепциясининг илгари сурилиши, моҳият эътибори билан, яҳуд ўсимта мудофааси бўйича молиявий ва тактик мажбуриятларни Оқ уйдан маҳаллий субъектлар зиммасига трансфер қилиш (ўтказиш) стратегиясининг дипломатик тарғиботидир. Бу жараёнда АҚШ минтақадаги хавфсизлик харажатлари ва геосиёсий рискларни максимал даражада оптималлаштиришни (қисқартиришни) кўзлайди. Ҳакан Фиданнинг: «”исроил” хавфсизлиги минтақа давлатлари томонидан кенг қўллаб-қувватланишига ишонаман», деган баёноти ҳам мазкур стратегик режанинг таркибий қисми эканлигидан далолат беради.

Мазкур геосиёсий сценарий Ғарб коалициясининг Яқин Шарқдаги узоқ муддатли стратегик таъсирини ва мавжуд статус-квони сақлаб қолишга қаратилган концептуал лойиҳасининг бир қисми сифатида баҳоланмоқда. Таҳлилларга кўра, Туркия ташқи сиёсат маҳкамаси раҳбари Ҳакан Фидан воситачилигидаги ушбу режа Ислом олами ҳарбий салоҳияти ва молиявий ресурсларини минтақавий барқарорлик баҳонасида билвосита яҳуд ўсимта манфаатларини ҳимоя қилишга йўналтиришни назарда тутади. Токи мусулмонлар армиялари ўз заминларига тажовуз қилган душманлари хавфсизлигини ҳимоя қилиш учун ўзларининг мусулмон Умматига қарши жанг қилсинлар. Кофир Америка мана шундай режалаштирди ва Анқара дажжоли Эрдўғон ўз Ташқи ишлар вазири Хоқон Фидан орқали унинг ушбу режасини ижро этишга интилди!

Устоз Муножий Муҳаммад

Роя газетасининг 2026 йил 17 июн, чоршанба кунги 604-сонидан