بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Куфр ва кофирга чиқариш

(давоми)

 “Ақида” – иймондир. У мана шундай маънони англатиши билан куфрнинг зидди(антоними)дир, яъни мўминмас одам қатъан кофирдир. Ярим мўмин, ярим кофир одам бўлмайди. Иймон яъни, далилдан келиб чиққан, воқеликка мос бўлган қатъий тасдиқ ортмайди ҳам, камаймайди ҳам. Чунки у қатъий тасдиқдир. Қатъийлик фақат ва фақат тўла бўлади. Тўқсон фоизлик иймон тўқсон беш фоизга ёки юз фоизга кўтарилибди ёки юз фоизлик иймон камайиб, тўқсон беш фоизга ёки тўқсон фоизга тушиб қолибди, дейилмайди. Чунки бундай камайиш қатъиймасликни, демакки, шак-шубҳани англатади. Шак-шубҳа аралашган иймон, иймон эмас, куфрдир, ақида қатъий бўлиши керак. Аллоҳ Таъоло ҳам Қуръони Каримда гумонга эргашишни қоралайди:

مَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ

– „У ҳақда фақат гумонларга бериладилар, холос“,    [4:157]

إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنفُسُ

– „Улар фақат гумонга эргашадилар-а!“      [53:23]

وَمَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً

– „Ва холанки, улар учун бу ҳақда (яъни, фаришталарнинг қайси жинсдан эканлиги ҳақида) бирон билим-ҳужжат йўқдир. Улар фақат гумон-тахминга эргашурлар, холос. Аниқки, гумон ҳақиқатдан бирон нарсанинг ўрнига ўтмас“.    [53:28]

Бу оятлар ақидаларда гумонга эргашадиганларни очиқ ёмонлаяпти. Уларни ёмонлаб, қатъий танқид қилиш гумонга эргашишдан қайтаришга далил бўлади ва иймон-куфр масаласида фақат аниқ нарса асос бўлишини талаб қилади. Бу оятлар ақидаларнинг ўзига тегишли, улар шаръий ҳукмларга тааллуқли эмас. Чунки, Аллоҳ Таъоло ақидада гумонга эргашишни адашиш деб эътибор қилади:

أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى* وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى * أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنثَى * تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى* إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاء سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُكُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنفُسُ وَلَقَدْ جَاءهُم مِّن رَّبِّهِمُ الْهُدَى *

 “(Эй мушриклар, ўзларингизча сиғинаётган санамларингиз) – «Лот», «Уззо» ва яна учинчилари бўлмиш тубан «Манот» ҳақида ҳеч ўйлаб кўрдингларми?! (Сизлар ўша бут-санамларни ва фаришталарни «Аллоҳнинг қизлари» дейсизлар, демак) эркак (жинси) сизларники-ю, аёл (жинси) У зотникими?! У ҳолда бу адолатсиз тақсим-ку?! У (ном)лар фақат сизлар ўзларингиз ва ота-боболарингиз қўйиб олган номлардир. Аллоҳ улар(га ибодат қилиш) ҳақида бирон ҳужжат туширган эмас. У (мушрик)ларга (пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам воситаларида) Парвардигор томонидан ҳидоят (Қуръон) келиб турган ҳолда улар фақат гумонга эргашадилар-а”.                                                                                                     [53:19-23]

бу эса жумланинг мавзуси ақида эканлигидан далолат беради.

Иккинчидан, Расулуллоҳ(соллаллоҳу алайҳи ва саллам) оҳод хабар билан ҳукм қилганлари ва у кишининг даврларида мусулмонлар шаръий ҳукмларда оҳод хабарни олганлари ва Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) уларни қувватлаганлари собит бўлган. У кишининг ҳадислари оятларни шаръий ҳукмдан бошқага, яъни ақидаларга хослаган. Баъзи оятлар умумий бўлишига қарамасдан, шаръий ҳукмларни ақидадан ажратган.

Энди, иймонни шаръий аҳкомлар ва уларнинг бажаришга алоқадорлиги (яъни иймонни амал маъноси) хақида тўхталамиз. Иймон( إِيمَانٌ ) шариатда луғавий(ишонч) маъносида ҳам, амал маъносида ҳам келган. Масалан: Пайғамбар(с.а.в) Жаброил(а.с.)нинг иймон ҳақидаги саволига:

«Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига, яхшию ёмон қадарнинг Аллоҳ Таоло томонидан эканига ишонмоғингдир», – деб жавоб берганларида “иймон”ни “ишонч” маъносида ишлатганлар. Аллоҳ Таъоло(амал маъносида) айтади:

وَمَا كَانَ اللّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ

– „Аллоҳ ҳечам иймонларингизни  (яъни, намозларингизни) зое қилмас“. [2:143]

Пайғамбаримиз(с.а.в) иймон (إِيمَانٌ)ни амал деб номлаган ва икки (ишоч, амал) маъносини бир ўринда ҳам ишлатган: Пайғамбаримиз(с.а.в)дан – амалларнинг қайсиниси энг афзал – деб сўралганда, -“Аллоҳга бўлган иймон ва уни йўлидаги жиҳоддур”- деб жавоб берган. Росулуллоҳ(с.а.в) “Иймон етмиш неча ёки олтмиш неча бўлак бўлади, энг юқориси “ла илҳа иллаллоҳ” сўзи ва энг пасти йўлдан озорни кетказишдир,  ҳаё (ҳам) иймоннинг бир бўлаги ”– деган.

Шаръий ҳукм маъносидаги иймоннинг зидди – “ишонч” маъносидаги иймоннинг зиддидан фарқ қилади. Иймонсизлик кофирликдир. Амалсизлик эса фосиқлик ва осийликдир. Амалсизлик кофирлик бўлмайди. «Зоний зино қилган пайтида мўмин ҳолида зино қилмайди…». Пайғамбар(с.а.в) зонийни муртад сифатида жазоламаганлар, балки унга зинонинг ҳадди қўллаган. У мусулмон ҳисобланган. Унга жаноза ўқилган ва у мусулмонларнинг қабристонига кўмилган. Зонийнинг зино қилаётган пайтида иймонини йўқотиши мажозий ибора бўлиб, бу жиноятнинг нақадар улканлигини англатади.

وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

 “Пайғамбар ўзи сизларга келтирган нарсани олинглар, у зот сизларни қайтарган нарсадан қайтинглар. Аллоҳдан қўрқинглар. Албатта, Аллоҳ азоби шиддатли зотдир”.   [59:7]

Бошқаларнинг ақидалари борасида ҳукм чиқаришда хеч қандай гумон аралашмаган нарсалар асосида ҳукм чиқариш керак ва бу борада “Аҳли сунна” олимларининг бировлар устидан “кофир” деб ҳукм чиқариш(такфир)га муносабати тўғрисидаги раъйларини келтирамиз:

Аҳлусунна вал-жамоа таъвил қилгани ёки мажбурлангани учун (лекин, қалби иймон билан хотиржам ҳолда) куфр ишни қилган кишини, кофир эканлигига ҳужжатни барпо қилишдан аввал Ислом миллатидан чиқармайдилар. “Аҳлусунна вал-жамоа” ҳеч бир мусулмонни қилган гуноҳи сабабли, гарчи у катта гуноҳлар бўлса-да, агар у ҳеч қандай мажбурловсиз ширкка ёки очиқ куфрга етмаган бўлса, кофир ҳисобламаганлар. Бу гуноҳларни қилган кишига кофир, деб ҳукм қилмаганлар. Балки, динда ҳаром эканлиги маълум бўлган ишларни ҳалол санамаган ёки уни тубдан инкор қилмаган бўлса, унга фосиқ ва иймони заифлашган, деб ҳукм қиладилар. Чунки аслида куфр қасддан ёлғонга чиқариш, кўнгилнинг бунга қувониши, қалбнинг бу билан ором олиши ва дилнинг унга майл-иштиёқидир. Бехосдан, беқасддан кириб қолган ширк ақидаларини куфрга чиқариш (такфир) бобида эътиборга олинмайди, айниқса, билмасдан содир бўлган бўлса, яъни Исломни ҳали тушунмаган бўлса, Аллоҳ Таъоло айтадики:

مَن كَفَرَ بِاللّهِ مِن بَعْدِ إيمَانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ وَلَـكِن مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

 “Ким иймондан сўнг Аллоҳга куфр келтирса, қалби иймон ила ором топа туриб зўрланганлар бундан мустасно, бироқ, кимнинг кўнгли кофир бўлиш билан роҳатланса, уларга Аллоҳдан ғазаб ва улкан азоб бор”.     (Нахл: 106).

 Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) нинг олдига Абу Мусо Ал-ашарий (розияллоҳу анҳу) томонидан бир киши келганда, Умар (розияллоҳу анҳу) одамлар тўғрисида сўради, унга бор гапни айтиб бўлгандан кейин, ундан Умар (розияллоҳу анҳу): Сизларда бирон бир ғайри оддий ҳодиса рўй бердими?, деб сўради, келган киши: Ҳа, бир киши исломидан кейин кофир бўлди, деди. Умар (розияллоҳу анҳу): Унга нима қилдинглар?, деб сўради. Унга яқин бориб, бўйнига урдик (яъни ўлдирдик) деди. Шунда Умар (р.а): Уч кун қамаб, ҳар куни биттадан нон бериб, тавба қилишини талаб қилмабсизларда, шоят тавба қилиб, Аллоҳнинг амрига қайтиб қолармиди,деди. Сўнг , Аллоҳим, албатта мен (бу ҳодисада) хозир эмас эдим, мен буюрмадим ва агар менга етганда рози бўлмас эдим, деди.  

 “Аҳлусунна вал-жамоа” Қуръон ва суннатдан кофир эканига далил бўлмаган кишини кофир ҳисобламайдилар. Агар у шу ҳолда вафот этса, унинг иши Аллоҳга ҳаволадир, хоҳласа жазолайди, хоҳласа кечиради, — деб эътиқод қиладилар. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бу тўғрида огоҳлантириб шундай деганлар: “Ким ўз биродарига: “Эй кофир!” деса, у иккисининг бири аниқ кофир бўлади. Агар у (биринчиси) нинг айтгани тўғри бўлса (иккинчиси кофир бўлади). Бўлмаса айтилган сўз (кофир деган кишининг) ўзига қайтади”. Имом Бухорий ривояти.

“Бир киши (бошқа) бир кишини “кофир” деб чақирса ёки “Аллоҳнинг душмани” деб айтса ва у ундай бўлмаса айтган сўзлари ўзига қайтади”. Имом Муслим ривояти.

“Бир киши бошқа бировни фосиқлик ва куфр билан айбласа. Агар у кофир ёки фосиқ бўлмаса айтган сўзи ўзига қайтади”. Имом Бухорий ривояти.

“Мўъминни кофирлик билан айблаган киши (нинг гуноҳи) уни ўлдириш кабидир”. Имом Бухорий ривояти.

“Киши ўз биродарига: “Эй кофир!”— деса, улардан бири кофир бўлади” Имом Бухорий ривояти.

“Аҳлусунна вал-жамоа” бидъатчилар устидан гуноҳкорлик ёки кофирлик билан мутлақ ҳукм қилиш билан, Исломни қабул қилгани аниқ бўлган, бироқ, бирон бир фарз-вожибни тарк қилган ёки Исломдан бўлмаган ишни қилган муайян киши устидан осий-фосиқ ёки кофир деб ҳукм чиқариш ўртасини ажратадилар. Улар бу одамга ҳақиқатни баён ва хужжатни барпо килиб, шубҳаларни йўқотмагунларича бирон бир ҳукм чиқармаганлар. Улар муайян шахсга қачонки унда шартлар тўла ҳосил бўлса ва монеъликлар йўқ бўлсагина ва ҳукм чиқаришга ҳуқуқи бор бўлган қози ёки волий томонидан аниқлангандан кейин уч кун тавба қилиши учун муҳлат бериб, шунда ҳам қайтмаса, шундан кейин муртад, деб ҳукм чиқарилади ва унга жазо қўлланади, дейишган.

– “Мусулмонлиги аниқ бўлган кимсани шубҳалар билан Исломдан чиқарилмайди”. Бу салафларнинг қоидаси бўлиб, салаф солиҳ бу қоидага риоя қилган. Улар одамларни кофирга чиқаришдан жуда ҳам узоқ бўлганлар. Шунинг учун ҳам, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) дан Наҳравон аҳолиси ҳақида: “Улар кофирми”— деб сўралганида: “Йўқ, улар куфрдан қочдилар”— деб жавоб бергани, “Улар мунофиқми”— деб сўралганида: “Мунофиқлар Аллоҳни оз зикр қиладилар. Улар  эса Аллоҳни эртаю кеч зикр қиладилар. Улар  бизнинг биродарларимиз фақат, улар бизга босқинчилик қилдилар”— деб жавоб берганлиги ривоят қилинган (Байхақий: “ас-Сунанул-Кубро”: 8/ 173).

Куфр иймоннинг зидди бўлсада, шариат тилида икки маънода келади. Баъзида оят-ҳадисларда келган “куфр” сўзидан Ислом миллатидан чиқарадиган, баъзида эса Ислом миллатидан чиқармайдиган маънолар назарда тутилади. Чунки иймон каби куфрнинг ҳам тармоқлари (шохлари) кўпдир. Зеро, куфр кўплаб асослар ва тармоқларга эга бўлиб, уларнинг баъзилари (ҳақиқий) куфрга диндан чиқишга сабаб бўлса, баъзилари  кофирлар ҳислатларидандир.

 Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, бир мусулмоннинг Исломдан бўлмаган бирон амални қилиши, бирон катта гуноҳни қилиши билан, уни кофирга чиқариш, унинг устида такфирни жорий қилиш шаръий хукмга тўғри келмайди.

Исломий давлатни барпо қиламан, Аллоҳнинг хукмларини, шаръий хукмларни хаётга жорий қиламан, деб харакат қилаётган, лекин мусулмонларни намоз ўқимагани, ёки баъзи гуноҳ ишларни қилгани учун қатл қилаётган мусулмон биродарларимиз бу ишларида Аллоҳдан қўрқсинлар. Зеро, мусулмоннинг жони бошқа мусулмон учун харомлиги, бирон мазҳаб ёки исломий йўналиш инкор қилмаган очиқ хақиқатдир.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ في خطبة حجة الوادع : فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ بَيْنَكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلا هَلْ بَلَّغْتُ اللَّهُمَّ اشْهَد…

 Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Видолашув Хажжи хутбасида дедилар: “Албатта, қонларингиз (жонларингиз), молларингиз ва обрўларингиз, худди шу кунингиз каби, худди шу ойингиз каби, худди шаҳарингиз каби, бир бирингизга харомдир. Етказдимми? Аллоҳим Ўзинг гувоҳ бўл”. Муттафақун алайҳ.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим

13.10.2014й.