АМЕРИКА ВА ЭРОН: СУЛҲМИ ЁКИ СТРАТЕГИК ЧЕКИНИШ?

Бугунги кунда Американинг сиёсий аҳволи худди халқимизнинг “на тирик бўлиб ерда, на ўлик бўлиб гўрда” деган иборасига жуда мос тушади. Ишлар шу қадар чигаллашдики, Вашингтон ўзи ўзи танлаган боши берк кўчада чорасиз довдираб қолди. Оқ уй бир тарафдан Эронга “қақшатқич зарба” бериш билан таҳдид қилиб оламга жар солса, иккинчи тарафдан — музокаралар столига қайтиш ва атиги бир варақ битимга имзо чекиш илинжида ялиниб-ёлвормоқда. Хўш, бундай зиддиятли ва беқарор қадамлар Америкага ўзи кўзлаган стратегик мақсадларни бера оладими?

Манманлик дардига мубтало бўлган Президент Трамп Хитойни Эронга босим ўтказишга мажбурлаш илинжида Пекин остонасига бош эгиб борди. Унинг мақсади — Эронни Хитой қўли билан тиз чўктириш эди. Бироқ у ердан қуруқ қўл билан қайтди. Трамп дипломатик мағлубиятини яшириш учун "Америка ва Хитойнинг қарашлари жуда яқин" деб даъво қилса-да, ортидан "Эрон масаласида Пекиндан ёрдам сўрамадим" дея ўзини оқлашга уринди. Бу эса унинг Хитой ва Эрон ўртасидаги савдо алоқаларини жиловлай олмаганини фош қилиб қўйди. Аслида, Пекин Америка санкцияларини очиқчасига назар-писанд қилмай, Эрон нефтининг қарийб 80 фоизини сотиб олмоқда ва шу орқали Вашингтоннинг иқтисодий қамалини чилпарчин қилмоқда.

Оқ уйнинг 2026 йил 14 майдаги расмий баёнотида ушбу "қарашлар яқинлиги" қуйидагича ифодаланди: “Хитой раҳбари Ҳурмуз бўғозининг ҳарбийлаштирилишига ва у ерда бож тўловлари жорий этилишига қарши эканини билдирди. Шунингдек, ҳар икки давлат Эроннинг ҳеч қачон ядровий қуролга эга бўлмаслиги кераклиги борасида бир хил фикрдадир”.

Мазкур масалалар, аслида, Хитойнинг миллий манфаатлари билан тўлиқ мос келади. Зеро, Пекин Ҳурмуз бўғозининг кимнингдир яккаҳукмронлиги остига ўтишини ва ўз кемалари учун бож тўлашни асло истамайди. Шу билан бирга, у Эроннинг ядровий давлат мақомига эга бўлишига ҳам тиш-тирноғи билан қарши. Бунинг сабаби шундаки, Хитой Эронни исломий ўлка сифатида келажакда ўз хавфсизлигига таҳдид солувчи куч деб билади.

Пекин Исломнинг глобал миқёсда буюк куч сифатида қад ростлашидан чуқур хавотирда. Бу "исломофобик" қўрқув Хитойнинг ўз ичкарисидаги мусулмонларга нисбатан юритаётган шафқатсиз қатағонларида ҳамда ШҲТ доирасида Россия ва Марказий Осиё давлатлари билан тил бириктирган ҳолда, минтақадаги исломий жамоаларга қарши тизимли кураш олиб бораётганида яққол намоён бўлмоқда.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги 2026 йил 15 май куни Вашингтоннинг иддаоларига жавобан расмий баёнот эълон қилди. Унда жумладан шундай дейилади: «Аслида ҳеч қачон содир бўлиши керак бўлмаган ушбу можарони давом эттириш учун бирор бир асос мавжуд эмас. Хитой энергия таъминоти занжирини издан чиқарган ва глобал иқтисодиётга жиддий зарба берган бу урушни тўхтатишга қаратилган ҳар қандай тинчлик келишувини тўлиқ қўллаб-қувватлайди».

Бундан кўриниб турибдики, Пекиннинг Эронга қарши урушга тиш-тирноғи билан қарши чиқиши замирида Американинг ғалабасини асло истамаслик ётибди. Чунки минтақадаги муваффақият Вашингтоннинг халқаро майдондаги мавқеини мустаҳкамлаб, Хитойга қарши босим воситаларини янада кучайтириши мумкин.

Хитой раҳбарининг Вашингтонга асл жавоби 2026 йил 20 май куни — Россия Президенти Путиннинг Пекинга ташрифи чоғида янгради. Икки етакчи имзолаган қўшма баёнотда Американинг сиёсий интилишларига нисбатан шундай дейилади: «Айрим давлатларнинг жаҳонни яккаҳокимлик асосида бошқариш, ўз манфаатларини бутун дунёга мажбуран тиқиштириш ҳамда мустамлакачилик руҳида бошқа мамлакатларнинг суверен тараққиётини жиловлаш уринишлари барбод бўлди». Ушбу қатъий позиция Трампнинг Пекиндан кутган умидлари сароб эканини тасдиқлади. Россия билан биргаликда эълон қилинган бу декларация орқали Пекин Вашингтоннинг талабларини расман ва кескин рад этди.

Пекиндан қўл ювган Вашингтон дарҳол Покистондаги ўз малайларини оёққа турғизди. Америкага бўлган чексиз садоқати билан Оқ уйнинг ишончини қозонган Покистон армияси қўмондони Осим Мунир 2026 йил 23 май куни Теҳронга "сиёсий десант" сифатида ташланди. У Эрон Президенти, Ташқи ишлар вазири, Парламент спикери ва ҳатто Ислом инқилоби муҳофизлари корпуси раҳбарияти билан юзма-юз учрашди. Покистон армияси эса ўз қўмондонининг бу ҳаракатини кўкларга кўтариб, гўёки урушга нуқта қўядиган "ўта маҳсулдор ва умидбахш" келишувларга эришилганини иддао қилди.

Эрон ТИВ расмий вакили Бақоий Вашингтон билан кечган бир неча ҳафталик музокаралардан сўнг муайян яқинлашув аломатлари борлигини тасдиқлади. Бироқ бу ҳали "музлар буткул эриди" дегани эмас, балки томонлар учун мақбул ечим излаш йўлидаги дастлабки қадамлардир. Музокараларнинг ҳозирги босқичи ядровий дастур ёки санкцияларнинг мураккаб тафсилотларини ўз ичига олмайди — бу масалалар фақатгина асосий битимга эришилганидан сўнг кун тартибига чиқади. Айни дамда музокаралар столида Эроннинг музлатилган маблағларини озод қилиш масаласи турибди. Ядровий дастур бўйича баҳслар эса вазиятга қараб кейинги 30 ёки 60 кун ичида бошланиши кутилмоқда. Ушбу жараёнда Покистон расмий воситачи ролини бажараётган бўлса, Қатар вазиятни юмшатишга кўмаклашмоқда.

Топшириқ тушунарли. Ушбу матнни ўзбек сиёсий журналистикасининг равон, мантиқий ва таъсирчан услубига соламан. Ҳар бир иқтибос ва фактни ўз ўрнида сақлаб, жумлаларни матбуот тилига мос равишда сайқаллайман.

Америка Қўшма Штатлари президенти 2026 йил 23 май куни Эрон билан музокаралар борасида муҳим баёнот берди. Жумладан, у шундай деди: «Эрон билан тинчлик келишуви бўйича ўзаро англашув меморандумининг катта қисми муҳокама қилиб бўлинди. Бу Ҳурмуз бўғозининг қайта очилишига йўл очади ва мазкур ҳужжат яқин фурсатда эълон қилинади». Ўз навбатида, Давлат котиби Рубио ҳам бу фикрни қувватлаб: «Дунё яқин соатлар ичида хушхабарларни, хусусан, Ҳурмуз бўғозига оид ижобий янгиликларни эшитиш арафасида турибди», дея таъкидлади.

Оқ уйнинг бу баёнотларидан сўнг Покистон ҳукумати ҳам ўз "умидларини" очиқлади. Бош вазир Шаҳбоз Шариф яқин орада Исломобод Эрон ва АҚШ музокараларининг навбатдаги босқичига мезбонлик қилишга тайёрлигини билдирди. Ташқи ишлар вазири Исҳоқ Дор эса жараёнда сезиларли илгарилаш борлигини айтиб, бардавом натижага эришиш борасида некбин кайфиятда эканини таъкидлади. Қизиғи шундаки, ҳар икки сиёсатчи Трампни "дипломатия фидойиси" дея кўкларга кўтаришди. Ваҳоланки, мадҳия айтилаётган бу шахс Эронга нисбатан тажовузкор сиёсат юритаётган, яҳуд вужудининг Ливан ва Ғазодаги хунрезликларига, геноцид ва мислсиз вайронкорликларига бош-қош бўлаётган жиноятчи эканини дунё жамоатчилиги яхши билади.

Нуфузли «Washington Post» нашри Покистон расмийларига таянган ҳолда музокараларнинг айрим тафсилотларини ошкор қилди. Нашрнинг ёзишича, Покистон армияси қўмондони музокаралардаги икки ўта муҳим масала — Ҳурмуз бўғози устидан назорат ва Эрон ядровий дастурининг келажаги бўйича томонлар ўртасидаги тафовутларни юмшатишга бор кучини сафарбар этган. Газета, шунингдек, Эроннинг қатъий позициясига ҳам эътибор қаратди: Теҳрон расмийлари ядровий дастурга оид музокараларни фақатгина уруш тўла тўхтаб, Ҳурмуз бўғози қайта очилганидан кейингина давом эттириш шартини қўймоқда.

Томонларнинг баёнотларини умумлаштирган ҳолда айтиш мумкинки, Вашингтон ва Теҳрон ўртасида кутилаётган битим, асосан, ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш ва Ҳурмуз бўғозининг мақомини белгилашга қаратилган. Эроннинг ядровий дастури бўйича музокаралар эса ҳозирча "музлатиб" қўйилди. Эроннинг «Фарс» ва «Тасним» агентликлари тарқатган маълумотга кўра, келишув лойиҳаси нафақат асосий тарафлар, балки уларнинг минтақадаги барча иттифоқчиларини ҳам сулҳга мажбур қилади.

Бу дегани, Америка энди ўз "эркатойи" бўлмиш яҳуд вужудини Эрон ва унинг минтақадаги шерикларига ҳужум қилишдан тийиб туриш мажбуриятини олади. Бундан ташқари, ҳужжатнинг биринчи босқичида Эроннинг нефть, газ ва нефть-кимё маҳсулотлари экспортига қўйилган чекловларни олиб ташлаш ҳамда музлатилган миллиардлаб долларлик маблағларининг бир қисмини қайтариш кўзда тутилган.

Мазкур вазият Американинг ҳарбий ва сиёсий кампанияси муваффақиятсизликка учраганининг яққол далилидир. Вашингтон аслида муаммо бўлмаган, фақатгина уруш ортидан юзага келган Ҳурмуз бўғози масаласида музокара столига ўтиришга мажбур бўлди. Ваҳоланки, бу можарога қадар бўғоз барча учун очиқ, тинч ва божсиз ҳудуд эди. Оқ уйнинг асл стратегик мақсади — Эрон ядро дастурига чек қўйиш ва Теҳронни ўз орбитасидаги қарам давлатга айлантириш эди, бироқ бу режа бутунлай барбод бўлди.

Бугун Эрон ўз мавжудлигини сақлаб қолиш билан бирга, Американинг босимларига чап бериш ва унинг шартларини рад этиш имконини берувчи мустаҳкам позицияга эга бўлди. Бунда, айниқса, Хитойнинг тутими муҳим роль ўйнади: Пекин Вашингтоннинг талабларини рад этиб, Ғарб санкцияларига қарамай, Теҳрон билан стратегик савдо алоқаларини давом эттиришда "оёқ тираб" турди. Бу иқтисодий мадад Эрон иқтисодиёти учун ҳаётбахш қон бўлиб хизмат қилди. Бундан ташқари, Россиянинг АҚШ бошлаган урушга қарши чиқиши ва Хитой билан янада жипслашиши Вашингтоннинг ушбу иттифоқни парчалаш режаларини чилпарчин қилди. Ҳатто Қатар ҳам Эроннинг кечаги ҳужумларини "унутиб", музокараларда фаол воситачи сифатида иштирок этиш илинжида елиб-югурмоқда.

Шу тариқа, Америка Сомали, Ироқ ва Афғонистондаги муваффақиятсизликларидан сўнг мусулмонлар билан бўлган навбатдаги тўқнашувда ҳам шармандали мағлубиятга юз тутди. Эндиги муҳим вазифа — мустамлакачилик занжирларини бутунлай парчалаб, Американи минтақанинг сиёсий майдонидан батамом суриб чиқаришдир. У энди Уммат нигоҳида "енгилмас куч" эмас, балки жон талвасасида қолган ожиз бир вужуддир. Бу ҳолатлар, Аллоҳнинг изни билан, яқин келажакда Пайғамбарлик манҳажи асосидаги иккинчи Рошид Халифалик барпо бўлганида, мусулмонлар ушбу золим кучни минтақадан тамомила қувиб чиқаришга қодир эканининг ёрқин бир башоратидир!

Устоз Асъад Мансур

Роя газетасининг 2026 йил 27 май, чоршанба кунги 601-сонидан