Ҳамён билан ўлчанаётган қадр: жамиятни эгаллаб олган капиталистик ўлчовни қандай синдирамиз?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Эл орасида «Оғзи қийшиқ бўлса ҳам, бойнинг ўғли гапирсин» деган мақол бор. Халқ оғзаки ижодида айтилган бу аччиқ кесатиқ афсуски, бугун шунчаки мақол эмас, балки ҳаётимизни аччиқ ҳақиқатига айланиб бўлди. Жамиятимизда очиқдан-очиқ тан олинмайдиган, лекин ҳамма жимгина бўйсунадиган, ҳар куни гувоҳи бўлаётганимиз бир аччиқ ҳақиқат бор: инсонга кўрсатиладиган ҳурмат, эътибор ва жамиятдаги ўрин унинг чўнтагидаги пулига, минган уловига ва моддий имкониятига қараб белгиланмоқда. Бу адолатсизлик шунчаки тўй-маъракалардаги сохта хушомадлар билан чекланиб қолмай, бутун ҳаётимизга – муносабатларимизга, давлат идораларига, таълим тизимига, шифохоналарга ва ҳатто кундалик кўча-кўйдаги муомалагача томир отиб бўлди.

Кўчада арзон ёки эскироқ машина ҳайдаб кетаётган фуқарога ЙПХ ходимидан тортиб бошқа ҳайдовчиларгача беписанд ва қўпол муносабатда бўлиши, лекин қимматбаҳо уловдаги шахс қаршисида ҳамма қоидалар унутилиб, одатдан ташқари мулозамат кўрсатилиши оддий ҳолга айланди. Шифохонага борсангиз, қўлида пули бор беморга шифокорлар алоҳида палата ва туну кун эътибор ажратади, даволанишга пули етмайдиган камбағал бемор эса, навбатларда сарсон бўлиб, эътиборсизликдан инграшга мажбур. Таълим даргоҳларида ҳам аҳвол шу: бойнинг фарзандига алоҳида илтифот кўрсатилса, оддий меҳнаткашнинг иқтидорли фарзанди етарли эътиборсиз бир четда қолаверади. Ҳатто қариндош-уруғлик ва қўшничилик муносабатларида ҳам кимнинг уйи ҳашаматлироқ ва топгани кўпроқ бўлса, ўшанинг фикри устувор деб билиняпти, оддий, ҳалол яшаётган камбағал қариндошнинг овози эса эшитилмайди. Оила қуришда, келин олиш ва қиз узатиш жараёнларида ҳам айнан шу машъум мезон биринчи ўринга чиқиб олди: бўлажак куёв ёки келин томоннинг одоби, эътиқоди ва тарбияси эмас, оиласининг моддий аҳволи, уй-жойи, сепи ва берадиган қудалик «совғалари» асосий талабга айланди.

Афсуски, бу ҳолат шунчаки айрим одамларнинг тарбиясизлиги ёки лаганбардорлиги эмас. Бу жамиятдаги устувор фикрга, умумий психологияга ва ҳаёт тарзига айланиб бўлган машъум тузумдир. Бир жамиятда инсоннинг қадри унинг инсонийлиги, тақвоси, илми, ҳалоллиги ва ахлоқи билан эмас, моддий имконияти билан ўлчана бошладими, демак, ўша жамиятнинг ўлчов тизими бузилган. Бу устувор фикрнинг асл манбаи – жамиятимизга суқулиб кирган ва онгимизни заҳарлаган капиталистик-демократик тузум ва унинг мафкурасидир. Капитализмнинг ягона ўлчови – манфаат ва капиталдир. Бу тузум ақлларга шундай фикрни сингдирди: пулинг борми, демак, муваффақиятлисан, ақллисан, эътиборга лойиқсан; пулинг йўқми, демак, ютқазгансан, ожизсан. Капиталистик жамиятда инсон – Аллоҳ уни юқори мақомга кўтариб, азизу мукаррам қилган мавжудот сифатида эмас, балки истеъмолчи ва харидор сифатида кўрилади. Пул – капитализмда шунчаки муомала воситаси эмас, инсоннинг жамиятдаги ўрни ва қадрини белгиловчи ягона тарозига айлантирилди. Одамлар онгига «кўпроқ пул топсанггина одам ўрнида кўриласан» деган фикр урилгани сабабли, жамият аста-секин бойга сохта хушомад қиладиган, камбағални эса аёвсиз топтайдиган моддият қулига айланиб қолди. Фожианинг энг тубан нуқтаси шундаки, жамиятнинг катта қисми бойликнинг қайси йўл билан – рибо, судхўрлик, фирибгарлик ёки бировнинг ҳақини ейиш эвазига келганига заррача қизиқмай қўйди. Пулнинг манбаи ва ҳалоллиги унутилиб, фақат унинг миқдори ва ялтироқ намойиши сажда қилинадиган бутга айлантирилди.

Шу ўринда жуда муҳим бир чегарани аниқлаб олишимиз лозим: биз бойликка, пул топишга ёки бой инсонларга қарши эмасмиз. Гап бойликда ёки жамиятда бойларнинг борлигида эмас. Ислом тарихига назар ташласак, Пайғамбаримиз ﷺ атрофида Абу Бакр, Усмон, Абдурраҳмон ибн Авф каби ўта бой саҳобалар бор эди. Лекин мусулмонлар уларга бой эканлиги учун эмас, тақвоси, саховати, Ислом ва инсониятга қилган хизмати учун эҳтиром кўрсатганлар. Ҳатто камбағал, лекин тақводор саҳобалар мажлисда энг тўрида, бойлар билан бир қаторда тургани тарихдан маълум. Ҳозир ҳам хоҳлаган мусулмондан сўранг, бу ва бошқа саҳобаи киромларни нимага яхши кўрасиз, деб. Аниқки, ҳеч ким улар бой бўлганликлари учун яхши кўраман, демайди. Балки санаб ўтилган ва ундан ташқари бошқа яхши сифатларга эга бўлганликларини айтади.

Демак, муаммо бойликда эмас, балки бойликни инсон қадрини ўлчайдиган ягона мезон қилиб олинганидадир. Бой бўлиш жиноят ёки айб эмас, лекин бой бўлгани учунгина инсонни кўкларга кўтариш ва камбағал бўлгани учун инсонни таҳқирлаш – бу тубанлик ва маънавий инқироздир.

Бу иллатни жамиятимиздан чиқариб ташлаш ва ақллардан ушбу бузуқ капиталистик ўлчовни йўқотиш учун жамият ўз тарозисини тубдан ўзгартириши керак. Инсонга баҳо беришда унинг ҳамёни эмас, ахлоқи, ҳалоллиги, адолати, илми ва масъулияти асосий мезон бўлиши лозим. Кундалик муносабатларда, идораларда ва кўча-кўйда камбағални менсимаслик, бойга поёндоз тўшаш бебурдлик ва тубанлик деб қабул қилиниши шарт. Одамлар тушуниб етмоғи лозимки, пули кўп одам автоматик равишда яхши ёки ҳурматли бўлиб қолмайди. Инсон инсон бўлгани учун, Аллоҳ томонидан мукаррам қилиб яратилгани учун қадрлидир. Унинг қадр-қиммати устидаги кийими, улови ёки банкидаги ҳисоби билан ортиб-камаймайди. Аллоҳ таоло наздида инсоннинг аслий қадри ва иззати айнан шу мезон билан белгиланади:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

«Албатта, Аллоҳнинг ҳузурида энг ҳурматлигингиз — энг тақводорингиздир»   (Ҳужурот:13)

Яъни, инсоннинг Яратувчи олдида қадри баланд бўлиши унинг насл-насаби, бойлиги, мансаби ёки чўнтагидаги пули билан эмас, балки фақат ва фақат тақвоси, Аллоҳдан қўрқиши, ҳалоллиги ва гўзал ахлоқи билан ўлчанади. Агар биз жамият сифатида бойнинг қаршисида куллуқ қилиб, камбағалдан юз ўгиришда давом этсак, ўз қўлимиз билан адолатсиз ва чириган капиталистик тузумни озиқлантирган бўламиз. Токи, жамият инсон қадрини унинг ҳамёни билан эмас, инсонийлиги ва тақвоси билан ўлчашни ўрганмас экан, биз капитализмнинг аччиқ ва тубан меваси бўлмиш сохтакорлик ва адолатсизлик ичида яшашда давом этаверамиз.

Салоҳиддин

26.08.2026й