Пенсия жамғармалари ва риболи ўйинлар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил 25 сентябр куни Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Нафақа жамғармаси ижрочи директори Муродбек Атажанов матбуот анжуманида пенсия тизимини ислоҳ қилиш бўйича муҳим баёнот берди. UzDaily нашрининг хабар беришича, 2027 йилдан эътиборан фуқароларнинг «Халқ банки»даги жамғариб бориладиган пенсия маблағлари Пенсия жамғармасига ўтказилади ва кейинчалик танлов асосида хусусий ҳамда хорижий инвестиция компаниялари бошқарувига топширилади. Ушбу инвестиция сиёсатини Молия вазирлигининг ўзи эмас, балки таркибига маҳаллий ҳокимият, бизнес ва хорижий экспертлар кирадиган мустақил Кузатув кенгаши бошқариши режалаштирилмоқда. Расмий доиралар бу ислоҳотни активларни самарали бошқариш ва фуқароларнинг хусусий мулкини ҳимоя қилиш сифатида талқин қилаётган бўлса-да, бу қарор ортида чуқур молиявий, геоиқтисодий ва катта хавф-хатарлар ётибди.

Ушбу қадамнинг асл моҳияти Ўзбекистоннинг пенсия тизимини Ғарбнинг неолиберал капиталистик моделига ва глобал молиявий бозорга интеграция қилишдан иборатдир. Ҳукумат бир неча йилдан буён Тошкент халқаро молия марказини (ТХММ) минтақавий хабга айлантириш ва маҳаллий капитал бозорини кенгайтиришни мақсад қилган. Бироқ ҳар қандай фонд биржаси фаолият юритиши учун улкан миқдордаги доимий пул оқими, яъни ликвидлик талаб этилади. Бу ислоҳот орқали халқнинг ҳалол меҳнати эвазига йиғилган триллионлаб сўмлик жамғармалари фонд бозорини ва янги молиявий инструментларни сунъий равишда жонлантириб туриш учун арзон ресурс сифатида муомалага киритилмоқда. Реал саноат ва ишлаб чиқаришни бевосита молиялаштириш ўрнига, аҳолининг келажакдаги ягона суянчиғи бўлган маблағлар виртуал қимматли қоғозлар бозорига йўналтирилмоқда.

Пенсия фондларини хусусий ва хорижий бошқарувга бериш амалиёти — Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки томонидан ривожланаётган давлатларга тақдим этиладиган классик неолиберал модель бўлиб, у аслида BlackRock ёки Vanguard каби глобал актив бошқарувчилари ва уларнинг маҳаллий аффилланган тузилмалари манфаатига хизмат қилади. Масалан, Чилида 1980 йилларда мажбурий хусусий пенсия фондлари (AFP) жорий этилган эди. Чилиликларнинг пенсия пуллари хусусий фондлар ва йириклашган корпорациялар акцияларига тикилди. Натижада хусусий бошқарувчилар миллионлаб долларлик комиссия ва фойда олди, бироқ 2008 йилдаги глобал молиявий инқироз ёки бозордаги пасайишлар пайтида фондлар акциялари кескин қадрсизланиб, оддий чилиликларнинг пенсиялари нол даражасига тушиб қолди ва охир-оқибат аҳоли оммавий норозиликлар билан кўчага чиқишга мажбур бўлди. Шунингдек, АҚШдаги Enron энергетика гиганти банкрот бўлганида, ушбу компаниянинг акцияларига тикилган минглаб ишчиларнинг пенсия фондлари бир кечада куйди ва одамлар қариганда мутлақо даромадсиз қолди.

Атажанов томонидан тилга олинган, қарорларни вазирлик эмас, балки хорижий экспертлар ва бизнес вакилларидан иборат Кузатув кенгаши қабул қилиши ҳақидаги баёнот давлатнинг келажакдаги эҳтимолий инқирозлар ва банкротликлар учун масъулиятни ўз бўйнидан соқит қилиш механизмидир. Инвестицион компаниялар юқори фойда олиш учун хавфли, риск даражаси юқори бўлган молиявий операциялар ва фоизли облигацияларга қўл уради. Агар бозорда таназзул юз берса, бунинг зарари фонд бошқарувчиларига эмас, кексайганда нафақасиз қоладиган оддий фуқаролар елкасига тушади. Соддароқ айтганда, бу худди одамлар ўз уй-жой сотиб олиш учун йиғиб қўйган ҳамёнларини битта “тадбиркор”га топшириб, у пулларни бозорда “таваккалчилик” билан тикиб юборишига ўхшайди. Агар бизнес юришиб кетса, тадбиркор ўзига катта фоиз олади, лекин касодга учраб пуллар куйиб кетса, «бозор шунақа, таваккалчилик бор эди» деб қўл силтаб кетаверади, одамлар эса бошпанасиз ва пулсиз қолаверади.

Соддароқ айтганда, иш юришадими-йўқми — фарқи йўқ: бу тизимда барча таваккалчилик ва зарар оддий халқ бўйнида қолаверади, йиғилган фойдани эса, хусусий ва хорижий сармоядорлар бўлишиб олаверади.

Ислом шариатига кўра, инсонларнинг молини рибо, ғарар, қимор ёки бошқа ботил битимлар орқали кўпайтириш ва тасарруф қилиш ҳаромдир. Бу ерда мезон одамларнинг бундай битимга рози ёки норози экани эмас; молни тасарруф қилиш усулининг Аллоҳ белгилаган шаръий ҳукмларга мувофиқ бўлишидир. Шунинг учун аҳолининг йиллар давомида меҳнат қилиб тўпланган пенсия маблағларини риболи қарз қоғозлари, ғарарга асосланган битимлар ёки шариат ҳаром қилган молиявий фаолиятларга киритиш жоиз эмас. Исломда давлатнинг вазифаси одамларнинг маблағини капитал бозорини кенгайтириш воситасига айлантириш эмас, балки уларнинг мулкини муҳофаза қилиш ва муҳтожларнинг таъминотини кафолатлашдир. Бу масъулият хусусий молиявий тузилмаларнинг фойдасига ёки фонд бозорининг эҳтиёжларига бўйсундирилмайди. Аксинча, Исломнинг адолатли тузумини ҳаётга татбиқ этувчи Халифалик давлати кексалар, меҳнатга лаёқатсизлар ва барча муҳтожларнинг нафақаси ҳамда асосий эҳтиёжларини тўлиқ кафолатлайди ва инсонларни келажак хавотирида хавфли молиявий ўйинларга қарам қилиб қўймайди.

Салоҳиддин

07.10.2026й