2100 йилгача бўлган «инглиз ҳудуди» – «Enterprise Uzbekistan» ортида нима яширинган?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Олий Мажлис Сенати 8 август куни Тошкент шаҳрида Рақамли технологиялар халқаро маркази — «Enterprise Uzbekistan»ни ташкил этиш тўғрисидаги конституциявий қонунни маъқуллади. Ҳужжатга кўра, марказ ҳудудида 2100 йилгача амал қилувчи махсус ҳуқуқий режим ўрнатилади ва унда Инглиз умумий ҳуқуқи тамойиллари қўлланади. Ушбу лойиҳа орқали 2030 йилгача 1000 тагача хорижий IT-компанияларни жалб қилиш, 300 мингта иш ўрни яратиш ва хизматлар экспортини 5 миллиард долларга етказиш режалаштирилган. (gazeta.uz)

Расмий равишда бу қарор мамлакатга инвестиция жалб қилиш ва аҳолини иш билан таъминлаш мақсади билан изоҳланаётган бўлса-да, лойиҳанинг ҳуқуқий ва иқтисодий моҳияти синчиклаб ўрганилса, гап шунчаки ривожланиш ҳақида эмас, балки мамлакат ҳудудида миллий суверенитетдан мустақил бўлган алоҳида «ҳуқуқий анклав» яратиш ва халқни алдамчи рақамлар билан чалғитиш ҳақида бораётгани аён бўлади. Ҳукумат ваъда қилаётган «300 мингта иш ўрни ва 5 миллиард долларлик экспорт» аслида оддий халқ ва маҳаллий тадбиркорлар учун ҳеч қандай моддий наф келтирмайдиган пуч рақамлардир.

Биринчидан, IT ва халқаро молия соҳаси юқори малака ва инглиз тилининг мукаммал даражасини талаб қилади. Қозоғистоннинг айнан Инглиз ҳуқуқига асосланган «AIFC» (Остона) ва Дубайнинг «DIFC» молиявий зоналари тажрибаси шуни кўрсатдики, бундай зоналардаги юқори маошли ва нуфузли лавозимларнинг 80-90 фоизини маҳаллий аҳоли эмас, балки Британия, Ҳиндистон ва Шарқий Европадан келган хорижий «экспатлар» эгаллайди. Маҳаллий ёшларга эса фақат ёрдамчи ва арзон хизмат кўрсатиш ўринлари тегади.

Иккинчидан, капиталнинг озодлиги ва инглиз оффшор тизими сабаб, бу компаниялар топган миллиардлаб доллар фойдасини Ўзбекистон бюджетига ёки маҳаллий банкларга киритмайди. Ирландия ва Ҳиндистоннинг IT зоналаридаги каби трансфер нархлар ва роялти тўловлари орқали фойданинг асосий қисми тўғридан-тўғри Кайман ёки Жерси оролларидаги оффшор ҳисобларга оқиб кетади.

Учинчидан, бундай «жазирама зона»лар ва хорижий капиталнинг оқиб келиши маҳаллий аҳоли учун ҳаётни қимматлаштиради. Бунинг яқин ўтмишдаги ҳаётий мисоли — 2022 йилда Тошкентга хорижий IT-мутахассисларнинг кўчиб келиши оқибатида уй ижараси нархлари 2-3 бараварга кўтарилиб, оддий аҳоли ва талабаларнинг чўнтагига оғир зарба бўлган эди. «Enterprise Uzbekistan»нинг очилиши ҳам Тошкентдаги кўчмас мулк ва хизматлар нархини ошириб, маҳаллий кичик бизнесни суриб чиқаради.

Марказнинг энг муҳим ва хатарли хусусияти — бу ерда Ўзбекистоннинг миллий қонунчилиги ва суди эмас, балки Инглиз умумий ҳуқуқи (English Common Law) тамойиллари амал қилиши ва Марказ қабул қилган ҳужжатлар миллий қонунлардан устувор деб тан олинишидир. Тарихга назар ташласак, инглизлар ушбу моделни ўз колонияларини ва халқаро савдони назорат қилиш учун мунтазам қўллаб келишган. XVIII-XIX асрларда Британ империяси Ҳиндистонга кириб келганида, маҳаллий рожалар ва ҳукмдорларнинг судига бўйсунмаслик учун «Ост-Индия компанияси»нинг алоҳида суд ва ҳуқуқий тизимини яратган эди. Натижада Ҳиндистон аҳолиси маҳаллий қонунлар билан бошқарилган, инглиз савдогарлари ва компаниялари эса, умумий қонунчиликдан ташқарида, алоҳида мақомда яшаган. Бу охир-оқибат Британиянинг Ҳиндистонни тўлиқ мустамлака қилишига олиб келган. ХХ аср бошларида Хитойда содир бўлган «тенгсиз шартномалар» даврида ҳам инглизлар экстерриториаллик мақомини қўлга киритиб, Хитой судини четлаб ўтишган, бу эса Хитой тарихига «миллий номус топталган юз йиллик» сифатида кирди. Бугунги кунда ушбу колониал модел Дубай (DIFC) ва Остона (AIFC) каби зоналарда ҳам миллий судларни суриб чиқариб, қайта қўлланилмоқда.

Хорижий инвесторни жалб қилиш учун маҳаллий қонунлардан кечиб, бегона давлат ҳуқуқини устун қўйиш — бу давлатнинг ўз адлия ва суд тизими ноқобил эканини очиқчасига тан олишидир. Махсус режимнинг 2100 йилгача — қарийб 75 йилга берилиши эса, мамлакат келажак авлодлари тақдирини ҳам капиталистик марказлар манфаатига узоқ муддатга боғлаб қўйишдан бошқа нарса эмас.

Масалага геосиёсий кураш призмасидан қаралса, бу қадамнинг асл манзараси янада аниқроқ намоён бўлади. Мустамлакачи кучлар Ислом ва мусулмонларга қарши эътиқодий-мафкуравий фронтда бирлашса-да, моддий манфаатлар, хомашё ва таъсир доираларига келганда, аёвсиз рақобатчиларга айланишади. Инглизларнинг Марказий Осиёга, хусусан Ўзбекистонга инвестиция, таълим ва ҳуқуқий тизимлар орқали фаол кириб келиши бежиз эмас. Лондон ҳам АҚШ, Россия ва Хитой ўртасидаги стратегик кураш майдонига айланган ушбу минтақада ўз мавқеини мустаҳкамлаш ва минтақанинг иқтисодий, рақамли ҳамда ҳуқуқий инфратузилмасини ўзига боғлаб олишни кўзламоқда. Алоҳида инглиз ҳуқуқий зонасини ўрнатиш орқали Британия келажакдаги иқтисодий элита ва IT-секторни ўз назоратига олади, бу эса унга бошқа геосиёсий рақибларга нисбатан ортда қолмаслик имконини беради.

Энг муҳими, Англиянинг Исломга ва мусулмонлар юртларига бўлган азалий душманлик мавқеига эътибор қаратмаслик эса, катта сиёсий кўрликдир. Британия айнан 1924 йил 3 март куни Ислом Умматининг ягона сиёсий қалқони бўлган Усмоний Халифаликни ағдаришда бош ролни ўйнаган. Бугунги кунда ҳам Лондон Фаластин заминидаги геноцид ва апартеид режимини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаб, мусулмонларга қарши қирғинларга шерик бўлмоқда. Ушбу давлат Исломнинг асл сиёсий ва ижтимоий томонларидан шу қадар ҳадиксирайдики, ҳатто ўз ҳудудида Рошид Халифаликни тиклаш учун тинч сиёсий ва фикрий фаолият олиб бораётган «Ҳизб ут-Таҳрир» исломий сиёсий партиясини ҳам расман тақиқлаб, террорчи ташкилотлар рўйхатига киритди. Британия қайси Ислом юртига сармоя, «ислоҳот» ёки «инглиз ҳуқуқи» байроғи остида кириб бормасин, унинг асл геополитик ва мафкуравий мақсади битта — мусулмонларни ўз эътиқоди ва Ислом аҳкомларидан узоқлаштириб, уларни Ғарб капиталистик ва ҳуқуқий тизимига қарам қилиб қўйишдир.

Салоҳиддин

13.08.2026й