Американинг янги санкция қонуни: Россияни жазолашми ёки давлатларни доллар орқали бошқаришми?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил 16 сентябрда АҚШ Вакиллар палатаси Россия ва Эронга қарши янги санкциялар тўпламини қабул қилди. Энди ҳужжат президент Доналд Трампнинг имзосига юборилди.

«“Линдси О. Грэмнинг Россия ва Эронга санкция қўллаш тўғрисидаги қонуни” Сенатда 7 август куни 86 овозга 11 овоз билан, Вакиллар палатасида эса 16 сентябрь куни 262 овозга 159 овоз билан қабул қилинди» (АҚШ Конгресси, H.R. 5334; Reuters, 17 сентябр 2026 йил).

Қонуннинг кўриниб турган мақсади — Россиянинг энергия ва мудофаа тармоқларига, санкцияларни четлаб ўтувчи «яширин флот»ига ва Украинадаги урушни молиялаштириш манбаларига босимни кучайтиришдир. Бироқ бу воқени тўғри тушуниш учун қонуннинг Россияга қаратилган моддаларинигина эмас, Америка ўтган йилларда санкцияни қандай қилиб давлатлар, банклар ва ширкатларни бошқариш воситасига айлантирганини ҳам кўриш лозим.

«Қонун Россиядан киритиладиган айрим товарларга 500 фоизгача бож жорий этиш, Россия нефти ва газини энг кўп харид қилаётган беш давлатга ҳамда санкцияларни четлаб ўтишга энг кўп ёрдам бераётган беш давлатга нисбатан 100 фоизгача бож қўллаш ваколатини беради. Ушбу рўйхатлар ҳар 180 кунда қайта кўриб чиқилади» (АҚШ Конгресси, H.R. 5334, 2026 йил; Reuters, 15 июл ва 17 сентябр 2026 йил).

Демак, зарба фақат Россия товарига эмас, Россия билан савдони давом эттираётган учинчи давлатнинг Америка бозорига киришига ҳам қаратилади. Бир давлат Россия нефтини сотиб олади, аммо жазо унинг Америкага чиқараётган бошқа товарларига қўлланади. Шу тариқа Вашингтон ўз бозорини давлатларнинг Россия билан савдо сиёсатини ўзгартириш воситасига айлантиради.

Қонунда президентга айрим давлатларга истисно бериш ваколати ҳам қолдирилган. Бунинг учун президент ушбу истисно Америка миллий манфаатига хизмат қилишини асослаб, Конгрессга маълум қилиши керак. Шунинг учун истисно қонуннинг юмшоқ томони эмас. У Америкага қайси давлатни жазолаш, қайси давлат билан савдолашиш ва қайси давлатга вақтинча енгиллик бериш имконини беради.

Санкциянинг бундай таъсири янги пайдо бўлган эмас. Америка ва Ғарб молиявий тизимга киришни аввал ҳам ташқи сиёсат воситаси сифатида ишлатган.

«2012 йил 15 мартда SWIFT Европа Иттифоқи Кенгашининг қарори асосида санкция остидаги Эрон банкларини ўз тармоғидан узди» (SWIFT, 15 март 2012 йил).

SWIFT пулнинг ўзи эмас, банклар ўртасида тўлов хабарларини етказувчи тармоқдир. Лекин банкни ушбу тармоқдан узиш унинг халқаро тўловларни тез ва одатий тартибда амалга оширишини кескин қийинлаштиради. Демак, молиявий инфратузилмадан чиқариш давлатнинг ташқи савдосига зарба бериш воситасига айланади.

«Франциянинг BNP Paribas банки 2004-2012 йилларда Судан, Эрон ва Кубага тегишли 8,8 миллиард доллардан ортиқ маблағни АҚШ молия тизими орқали ўтказганини тан олди. Банк 8,9 миллиард доллар миқдоридаги жазоларни қабул қилди ва унинг айрим бўлинмалари учун доллар клиринги бир йилга тўхтатилди» (АҚШ Адлия вазирлиги, 30 июн 2014 йил).

Бу ерда банк Америка банки эмас, Франция банки эди; операцияларнинг бир қисми ҳам Америка ҳудудидан ташқарида амалга оширилган эди. Аммо маблағ долларда ҳисоб-китоб қилиниб, АҚШ молия тизимидан ўтгани Вашингтонга банкни жазолаш имконини берди. Демак, доллар халқаро ҳисоб-китоб воситаси бўлибгина қолмай, Америка қонунининг таъсир доирасини бошқа давлатлар банкларигача етказадиган сиёсий восита бўлиб хизмат қилди.

«2023 йил 22 декабрдаги 14114-сонли фармон Россия ҳарбий-саноат базасига боғлиқ муҳим операцияларни амалга оширган хорижий молия муассасаларининг АҚШдаги корреспондент ҳисобларини чеклаш ёки ёпиш, шунингдек, уларнинг мол-мулкини блоклаш имконини берди» (АҚШ Молия вазирлиги, OFAC, 22 декабр 2023 йил; янгилангани — 12 июн 2024 йил).

Шу механизмда банкни дарҳол санкция рўйхатига киритишнинг ўзи шарт эмас. Доллардаги тўловларни ўтказувчи корреспондент банк хавфни кўрса, операцияни текширувга олади ёки рад этади. Хорижий банк эса Америка молия тизимидан узилиб қолмаслик учун Россия билан боғлиқ операцияларни ўз ташаббуси билан чеклайди. Босим шу тариқа қонун чиқарувчи идорадан банкнинг ички комплаенс қароригача тушади.

Россия ва Хитой ўртасидаги савдо ушбу таъсирнинг амалий натижасини кўрсатиб турибди.

«Россия–Хитой савдоси 2024 йилда 244,8 миллиард долларга етиб, тарихий юқори кўрсаткични қайд этди. Бироқ ўсиш суръати 2023 йилдаги 32,7 фоиздан 2024 йилда 2,9 фоизга тушди; тўловлардаги қийинчиликлар бу секинлашув омилларидан бири бўлди» (Reuters, 13 январ 2025 йил).

Хитой Америкага тобе давлат эмас, балки мустақил таъсир кучига эга йирик давлатдир. Шунга қарамай, Хитой банкларининг доллар, Ғарб бозорлари ва халқаро молиявий тармоқлар билан алоқаси уларни Россия операцияларида эҳтиёткор бўлишга мажбур қилди. Бу дипломатик баёнотлардан кўра банкларнинг амалий ҳаракатида яққол кўринди.

«Россия ва Хитой ўртасида “China Track” деб аталган тўлов тизими ишга туширилди. У санкцияланган йирик Россия банкларига дўст давлатлардаги воситачилар орқали ҳисоб-китоб қилиш, SWIFT ва Ғарб банк ҳисобларидан фойдаланмаслик имконини берди. Хитой банкларининг эҳтиёткорлиги кучайган даврда айрим комиссиялар 12 фоизгача чиққан; янги тизимда импорт тўлови харажати тахминан 1 фоиз, экспортники 0,5 фоиз атрофида бўлган. Тизимдан ташқари тўловлар эса 2-4 фоизга тушган ва у асосан йирик ширкатларга хизмат қилган» (Reuters, 22 апрел 2025 йил).

Бу ҳолат санкция савдони бутунлай тўхтатиши шарт эмаслигини кўрсатади. У тўловни қимматлаштиради, яширин воситачиларга эҳтиёж туғдиради, ҳисоб-китоб муддатини узайтиради ва фақат катта ширкатлар кўтара оладиган қўшимча харажат пайдо қилади. Натижада савдо давом этади, лекин заифроқ, қимматроқ ва беқарорроқ шаклга ўтади.

«Норникель компанияси раҳбарларидан бири Хитой банклари тўловларни икки ҳафтадан тўрт ҳафтагача кечиктираётганини, ҳатто янги санкциялар ширкат ёки унинг маҳсулотига бевосита тегишли бўлмаган ҳолларда ҳам эҳтиёткорлик сақланаётганини билдирди» (Reuters, 4 сентябр 2025 йил).

Демак, Америка чорасининг таъсири фақат санкция рўйхатига киритилган шахсда тўхтамайди. Банк хавфни кенгроқ талқин қилиб, жазога учрамаслик учун қонун талабидан ҳам ортиқ эҳтиёткорлик қилади. Натижада Америка қарори Хитой банкининг Россия ширкати билан ишлаш тезлигигача таъсир кўрсатади.

«Россия Марказий банки раиси Элвира Набиуллина 2024 йил июлида санкциялар Хитой, Ҳиндистон, Туркия ва Бирлашган Араб Амирликлари билан тўловларни қийинлаштирганини айтди. У ширкатларни криптовалюта ва рақамли активлар каби муқобил воситалардан фойдаланишга чақирди, бироқ BRICS Bridge каби мустақил тўлов тизимини яратиш мураккаб экани ва вақт талаб қилишини тан олди» (Reuters, 3 июл 2024 йил).

Шу тариқа ҳатто Россия ва Хитой каби йирик давлатлар ҳам Ғарб молиявий тизимидан ташқарида тўлиқ ва арзон тўлов йўлини қисқа вақтда барпо қила олмаяпти. Миллий валюталар, криптовалюта ва воситачилар босимни камайтириши мумкин, аммо улар савдонинг харажати, хавфи ва махфийлигини оширади.

Америка санкцияни фақат тақиқ орқали эмас, истисно бериш орқали ҳам бошқаришини Ҳиндистон мисоли янада равшан кўрсатди.

«2026 йил март ойида АҚШ денгизда турган айрим санкцияланган Россия нефтини сотиб олишга 30 кунлик рухсат берди. 17 апрелда рухсат 16 майгача узайтирилди. Қарор Эрон уруши ва Ҳурмуз бўғозидаги инқироз сабаб энергия таъминотидаги танглик кучайган пайтда қабул қилинди. Осиёдаги ҳамкор давлатлар уни узайтириш масаласини G20 ҳамда Жаҳон банки ва Халқаро Валюта Жамғармаси йиғилишларида кўтарди; Трамп ва Ҳиндистон бош вазири Нарендра Моди ҳам нефть масаласини телефон орқали муҳокама қилди» (Reuters, 18 апрел 2026 йил).

Бу имтиёз янги H.R. 5334 асосида эмас, ўша пайтда амал қилиб турган санкциялар доирасида берилди. Лекин у янги қонундаги истисно ваколати қандай сиёсий вазифа бажаришини кўрсатиб берди: Америка бозор ва молиявий чекловни қўллайди, ўзининг энергия манфаати талаб қилганда эса муайян муддатга йўл очади.

«Ҳиндистоннинг Россия нефти импорти 2026 йил мартда кунига 2,25 миллион баррелга етиб, умумий импортнинг қарийб ярмини ташкил қилди. Янги рухсатдан кейин апрел ва май ойларида ҳам харид кунига 2 миллион баррелдан юқори бўлиши кутилди» (Reuters, 21 апрел 2026 йил).

Бу ерда санкция ва истисно бир сиёсатнинг икки воситасидир: бири давлатни харажат ва жазо билан сиқади, иккинчиси унга вақтинча енгиллик бериб, Вашингтон билан музокара қилишга мажбур қилади. Энди янги қонунда 100 фоизлик бож хавфининг киритилиши ушбу савдолашувни энергия масаласидан Ҳиндистоннинг Америкага экспорт қилаётган бошқа товарларигача кенгайтиради.

Энди бу қонуннинг Ўзбекистонга таъсирига келсак, тўғридан-тўғри давлат божи билан банк ва савдо занжирлари орқали ўтадиган босимни бир-биридан ажратиш лозим.

«2026 йил июлида Сенат ходимлари Россия нефтини энг кўп харид қилаётган беш давлат сифатида Хитой, Ҳиндистон, Словакия, Венгрия ва Озарбайжонни; Россия газининг асосий харидорлари сифатида эса Хитой, Франция, Япония, Венгрия ва Бельгияни кўрсатди» (Reuters, 15 июл 2026 йил).

Демак, ҳозирги маълумотларда Ўзбекистон Россия энергиясини энг кўп харид қилувчи беш давлат қаторида эмас. Қонун 17 сентябр ҳолатига кўра президент томонидан имзоланмагани ва уни ижро этиш учун зарур рўйхатлар шакллантирилмагани сабабли, Ўзбекистонга 100 фоизлик бож белгиланди, деган хулоса чиқмайди. Бироқ санкцияларни четлаб ўтишга кўмаклашувчи беш давлат рўйхати кейинги маъмурий қарорлар билан шакллантирилади ва ҳар 180 кунда қайта кўриб чиқилади.

Ўзбекистон учун яқинроқ таъсир мамлакатга умумий бож қўйилишидан кўра, унинг банклари ва ширкатларининг Россия билан операцияларига ўтади. Ўзбекистон банки санкция остидаги Россия банки, корхонаси ёки ҳарбий-саноат тизимига боғлиқ операцияни ўтказса, босим давлат номи орқали эмас, контрагент, товар ва тўлов занжири орқали ўтади. Доллардаги тўлов текширувга тушиши, корреспондент банк операцияни рад этиши ёки ҳисоб-китобни тўхтатиши мумкин.

Худди шу механизм экспортчи, воситачи, суғурта ва транспорт ширкатларига ҳам таъсир қилади. Агар Ўзбекистондаги ширкат Россияга санкцияланган ёки икки хил мақсадда ишлатилиши мумкин бўлган товарни етказса, унинг хориждаги тўлови, суғуртаси ва юк ташиш хизмати хавф остида қолади. Шу тариқа Америка таъсири фақат ҳукуматлараро музокара орқали эмас, ҳар бир операцияга хизмат қилувчи банк ва ширкатлар орқали ҳам ўтади.

Ўзбекистон бу молиявий қоидаларни белгилайдиган ёки уларни ўзгартира оладиган таъсир кучига эга давлат эмас. Бир томонда Россия билан шаклланган иқтисодий алоқаларни сақлаш эҳтиёжи, иккинчи томонда доллар ҳисоб-китоби ва Ғарб молиявий каналларидан узилиб қолмаслик эҳтиёжи туради. Шунинг учун Тошкентнинг ҳаракати мустақил стратегик сиёсатдан кўра, Россияга иқтисодий қарамлик билан Америка бошқараётган молиявий тизимга қарамлик ўртасида мослашиш тусини олади.

Юқоридаги фактлардан кўринадики, қонуннинг бевосита зарбаси Россиянинг энергия даромадлари, мудофаа саноати ва санкцияларни четлаб ўтувчи савдо тармоқларига қаратилган. Бироқ қонун Россиянинг ўзи билан чекланмаяпти. У Россия билан савдони давом эттираётган учинчи давлатнинг Америка бозорига киришини ҳам жазо ва савдолашув воситасига айлантиряпти.

Масаланинг моҳияти мана шунда: Америка санкция зарбасини Россияга йўналтирмоқда, аммо унинг тартибини бошқа давлатларга ҳам татбиқ этмоқда. Россиядан энергия харидини камайтирган давлатга истисно бериш, харидни давом эттирган давлатга эса бож қўллаш Вашингтонга давлатларнинг савдо муносабатларини ўз манфаатига мувофиқ тартибга солиш имконини беради.

Бунга доллардаги ҳисоб-китоблар, корреспондент банк ҳисоблари, санкция рўйхатлари, суғурта, денгиз ташуви ва экспорт назорати қўшилганда, Америка фақат ўз ширкатларини эмас, бошқа давлатлардаги банк ва ширкатларни ҳам ўз сиёсий қарорларига мослаштиради. Хорижий банкка расман жазо қўлланишидан аввал унинг АҚШ молия тизимидан узилиб қолиш хавфининг ўзи қарорини ўзгартиришга етади.

Хитой ва Ҳиндистон каби йирик давлатлар Америка босимига қарши савдолашиш, муқобил тўлов каналларини ишга солиш ёки сиёсий имтиёз талаб қилиш имконига эга. Таъсир кучига эга бўлмаган давлатлар ва уларнинг банклари эса хавф пайдо бўлиши биланоқ операцияларни чеклайди. Шу тариқа санкция бир давлатга қарши чора бўлиб қолмай, кўплаб давлатларни Америка белгилаган чегаралар ичида ҳаракатлантирувчи тизимга айланади.

Бинобарин, мазкур қонунни фақат Россияни Украина уруши сабаб жазолаш чораси сифатида кўриш воқеликнинг бир қисминигина кўрсатади. Унинг кенгроқ сиёсий вазифаси — Америка бозори ва долларга кириш имконидан фойдаланиб, учинчи давлатларнинг Россия билан савдосини Вашингтон назоратига олишдир. Бугун бу восита Россияга қарши ишлатилмоқда; эртага Америка манфаатига қарши чиққан бошқа давлат ёки тармоққа нисбатан ишлатилиши мумкин.

Шундай қилиб, Америка Россиянинг Украинадаги уруши ва унга қарши санкциялардан фойдаланиб, ўз ички қонунига халқаро таъсир бермоқда. У бошқа халқларнинг ким билан савдо қилиши, қайси энергия манбасини танлаши ва қайси банк орқали ҳисоб-китоб қилишига аралашмоқда. Бу иқтисодий мустамлакачиликнинг замонавий кўриниши бўлиб, унда ҳарбий ишғол ўрнини доллар, бозорга кириш, банк ҳисоблари, бож ва санкция истиснолари эгалламоқда.

Исломий муқобил сиёсат Халифалик давлатининг ташқи савдо ва пул сиёсатида намоён бўлади. Халифалик савдо, валюта ва молиявий алоқаларини Америка белгилаган халқаро тартибга эмас, шаръий ҳукмларга асосан бошқаради.

«Ташқи тижоратдаги муомала товарнинг келиб чиқишига қараб эмас, балки савдогарнинг фуқаролигига қараб амалга оширилади. Давлат билан шартнома тузган мамлакатларнинг савдогарлари шартнома шартларига мувофиқ савдо қилади. Мамлакат учун зарур ресурсларни олиб чиқишга ҳамда душманни ҳарбий, иқтисодий ва саноат жиҳатдан қувватлантирадиган товарларни экспорт қилишга рухсат берилмайди» («Халифалик давлати дустур лойиҳаси», 161-модда).

Демак, Халифалик ташқи савдони капитал манфаати асосида ўз ҳолига ташлаб қўймайди. Қайси давлат билан қандай савдо қилиш, қайси товарни олиб кириш ёки чиқариш масаласи ўша давлатнинг Умматга нисбатан сиёсати ва тузилган аҳдга қараб белгиланади. Америка ўз ички қонуни орқали мусулмонлар савдосини бошқармайди; Халифалик Америка савдогари ва ширкатларига қандай шароитда киришга рухсат беришни ўзи белгилайди.

Шунингдек, зарур хомашё, энергия ресурслари ва стратегик маҳсулотлар Уммат манфаатига хизмат қилади. Уларнинг душманни кучайтириши ёки мусулмонларни унга қарам қилишига йўл қўйилмайди. Бу сиёсат санкцияга санкция билан жавоб қайтаришга эмас, ташқи алоқаларни бошиданоқ мустақил шаръий асосда қуришга таянади.

Бироқ ташқи савдо мустақиллиги пул мустақиллигисиз тўлиқ бўлмайди. Давлатнинг савдоси долларга, банклари эса Америка корреспондент ҳисобларига боғланган бўлса, унинг сиёсий қарори ҳам ташқи босимдан холи бўлмайди.

«Давлат ўзининг мустақил валютасини чиқаради ва у ҳеч қандай хорижий валютага боғлиқ бўлмайди. Давлатнинг пул бирлиги олтин ва кумушдан иборат бўлади. Олтин ва кумуш билан тўлиқ таъминланган банкнотларни чиқариш мумкин» («Халифалик давлати дустур лойиҳаси», 166-167-моддалар).

Халифаликнинг пули доллар, рубль ёки юанга боғланмайди. Олтин ва кумушдан иборат мустақил пул низоми Америкага қоғоз валютаси, клиринг тизими ёки корреспондент ҳисоблар орқали Халифаликнинг ички пул муомаласини бошқариш имконини бермайди. Халқаро савдодаги ҳисоб-китоблар ҳам бир давлат ўз хоҳишича чиқарадиган ва сиёсий қуролга айлантирадиган қоғоз пулга мажбуран боғланиб қолмайди.

Шу сабабли долларни рубль ёки юан билан алмаштириш Исломий ечим бўлмайди. Бундай чора қарамликни йўқотмай, уни бир ташқи марказдан иккинчисига кўчиради. Исломий ечим — ҳеч қайси хорижий валютага боғланмаган мустақил пул низомини барпо қилишдир.

«Байтулмолнинг бўлими ҳисобланган давлат банкигина иш юритади. У судхўрлик муомалалари билан шуғулланмайди, шаръий ҳукмларга мувофиқ қарз беради ҳамда пул ва молиявий муносабатларни енгиллаштиради» («Халифалик давлати дустур лойиҳаси», 169-модда).

Бинобарин, Халифалик молия тизими рибо асосидаги халқаро банкларга, уларнинг кредитларига ва сиёсий шартларига таянмайди. Хорижий капиталга имтиёз бериш ва унинг стратегик соҳалар устидан таъсир ўрнатиши ҳам ман этилади («Халифалик давлати дустур лойиҳаси», 165-модда). Давлат ўз ресурслари, Байтулмол даромадлари, ишлаб чиқариши ва Умматнинг моддий имкониятларига таяниб иқтисодий қудратини барпо этади.

Халифалик бошқа давлатлар билан иқтисодий, савдо ва молиявий аҳдлар тузиши мумкин. Лекин бундай аҳдлар унинг сиёсий иродасини бошқа давлатга топширмайди ва душманнинг мустаҳкамланишига хизмат қилмайди. Мустамлакачи давлатлар билан муносабатда уларнинг режалари ва таъсир воситалари ҳисобга олиниб, тегишли эҳтиёт чоралари кўрилади («Халифалик давлати дустур лойиҳаси», 189-191-моддалар).

Шундай қилиб, Америка санкцияларидан ҳақиқий халос бўлиш ундан вақтинчалик истисно сўрашда, Россия ёки Хитойнинг муқобил тўлов тизимига киришда эмас. Ҳақиқий ечим — мусулмон юртларни Халифалик давлатида бирлаштириш, уларнинг бойликлари ва бозорларини ягона сиёсий ирода остига олиш, мустақил олтин-кумуш пул низомини тиклаш ҳамда ташқи савдони шаръий ҳукмлар ва Уммат манфаати асосида бошқаришдир. Ана шунда Америка ўз бозори, доллари ва банк тизимини Уммат устидан ҳукмронлик воситаси сифатида ишлата олмайди.

Салоҳиддин

29.09.2026й