Давлат бюджетининг талон-тарож қилинишини қуруқ танқид қилиш билан тўхтатиб бўлмайди

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Хабар: Олий Мажлис Қонунчилик палатаси спикери ўринбосари Улуғбек Иноятов давлат бюджетининг молиявий назорат тизимини танқид қилди (“Маҳалла” газетаси, 29 май). Бу ҳақда у бюджет якунлари тўғрисидаги ҳукумат ҳисоботи муҳокамасида гапирган.

“Бюджет ижроси билан боғлиқ назорат тадбирлари давомида камомад ва молиявий хатоликлар йилдан-йилга кўпайиши кузатилмоқда. Бу давлат бюджети ижроси бўйича амалдаги молиявий назорат тизими самарасиз ишлаётганини кўрсатмоқда. Давлат молиявий назорати тўғрисида қонун лойиҳаси ишлаб чиқилмаган, ижро муддати кечиктирилган. Таъсирчан қонун бўлмаса, молиявий назорат тизими замон талаблари даражасида ишлаши қийин”, деган У. Иноятов.

Эслатиб ўтамиз, Олий Мажлис Сенати раиси Танзила Норбоева юқори палатанинг жорий йил 23 апрелдаги ялпи мажлисида охирги уч йилда бюджет маблағлари ҳисобидан ноқонуний харажатлар ошиб бораётганига эътибор қаратган эди. Т. Норбоевага кўра, 2019 йилда 1,1 триллион, 2020 йилда эса 2,7 триллион сўм бюджет маблағи талон-торож қилинган. (Озодлик, 06.06.2021й)

Изоҳ: Аввало, шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, давлат бюджети талон-тарож бўлаётгани янгилик эмас. Бу иш аввалдан бўлиб келган, Ўзбекистондаги катта-ю кичик бундан жуда яхши хабардор. Шунингдек, давлат бюджетидан талон-тарож қилинган маблағлар тўғрисидаги ҳисоботда келтирилган рақамлар аслида бундан-да кўп. Бу ўринда янгилик деб давлат бюджетининг талон-тарож қилинаётгани ҳукумат томонидан тан олинганини айтиш мумкин. Бироқ танқид қилишнинг ўзи ҳеч қачон муаммони муолажа қила олмайди. Ушбу муаммога ечим бериш, бўлганда ҳам тўғри ечим бериш муаммонинг муолажаси ҳисобланади.

Манфаатдорликка асосланган тузумда бундан бошқача бўлиши мумкин эмас. Бюджетнинг кирим-чиқимлари ҳар қанча назоратга олинмасин, у қанчалар такомиллаштирилмасин, тузум нотўғри экан, бу муаммо ечимини топмай қолаверади. Чунки манфаатга асосланган тузум шароитида бюджет маблағларини тасарруф қилиш аксар ҳолларда порахўр ва адолатсиз амалдорлар қўлида бўлади. Ҳеч кимга сир эмаски, ким бюджет маблағларини тасарруф қилиш имкониятини қўлга киритса – агар у Аллоҳдан қўрқмайдиган кимса бўлса – кўпинча бу имкониятдан фойдаланишга ҳаракат қилади. Чунки Аллоҳдан қўрқмайдиган одам олдида қонундан бошқа тўсиқ бўлмайди ва бу қонун инсон томонидан ўйлаб топилган экан, уни назар-писанд қилмайди. Мабодо ўша қонун қаршисидан чиқадиган бўлса, уни ҳам тепалаб ўтиб кетаверади.

Ислом тузуми татбиқ этилганда эди, давлат бюджет, яъни байтулмолдаги моллар ишончли қўлларда бўларди. Чунки Ислом тузумида Аллоҳдан қўрқадиган ҳоким ва амалдорлар етишиб чиқади. Улар умматнинг ҳаққини танийдиган, байтулмол молларини омонат, деб ҳисоблайдиган бўладилар. Бу ўринда Умар р.а.ни юксак намуналардан бири сифатида келтириш мумкин. У халифа бўлиб турган вақтда унинг олдига бир дўсти киришга изн сўрайди. Умар р.а. давлат ишлари билан банд эди. Дўстини киришга таклиф қилар экан, ёниб турган шамни ўчирадида, унинг ўрнига бошқасини олиб ёқади. Бундан дўсти ҳайрон бўлиб сабабини сўрайди. Шунда Аллоҳ рози бўлгур Умарнинг жавоби шундай бўлади: “Бу шам давлатники, мен уни фақат давлат ишлари учун ишлатаман. Сен билан гаплашиш мени шахсий ишим, шунинг учун давлатни шамини ўчириб, ўзимни шамимни ёқдим”. Ҳатто оддийгина шамни ҳам ўзининг шахсий ишлари учун ишлатишга Аллоҳдан қўрққан бундай тақводор раҳбарлар Исломдан бошқа тузумда бормиди?

Демак, асл муаммо давлат бюджети қаттиқ назорат қилинмаётганида эмас, балки айнан яроқсиз ва нотўғри тузум татбиқ қилинаётганидадир. Агар Ислом тузуми татбиқ қилинса, бу даражадаги қаттиқ назоратга ҳожат қолмайди, балки назорат қилиш билан бирга Ислом тузумининг адолати ва тўғрилиги бирлашиб, бу муаммо ўзининг тўғри ечимини топади ва қайта пайдо бўлишига йўл қўйилмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими аъзоси Фаррух

24.06.2021й