Эрон атрофидаги кескинлик ва Марказий Осиё геосиёсати
Эрон атрофидаги кескинлик ва Марказий Осиё геосиёсати
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Туркманистон ОАВлари “FlightRadar24” парвозларни мониторинг қилиш платформасига таянган ҳолда, АҚШ Ҳарбий-ҳаво кучларининг C-17A Globemaster III ва MC-130 Super Hercules транспорт самолётлари Туркманистоннинг номаълум ҳудудига қўнгани ҳақида хабар берди.
Қўнишнинг аниқ жойи расман очиқланмаган. Айниқса, махсус бўлинмаларни ташиш, тунги операциялар, ҳавода ёқилғи қуйиш ва вертолётларни таъминлаш, шунингдек, ностандарт шароитларда учиш ва қўнишларни амалга ошириш учун мўлжалланган MC-130 Super Hercules самолёти алоҳида эътиборни тортади. Туркманистон Теҳрондан тахминан 300 километр узоқликда жойлашган бўлиб, бу дисколациянинг стратегик аҳамиятини белгилаб беради.
Ушбу маълумотлар Марказий Осиё атрофида шаклланаётган хавфли геосиёсий манзарани кўрсатади. Бир жиҳатдан, Туркманистонда АҚШ ҳарбий активларининг пайдо бўлиши Эронни ҳар томондан ўраб олиш стратегиясининг навбатдаги ҳалқаси эканини намоён қилади. Аммо мақсад Эрон эмас.
Эрон хавфи бу ўринда восита, холос. Мақсад эса, Америка Евроосиёда ўз гегемонлигини ўрнатишдир. Чунки АҚШ Эрон хавфи фонида ўз ҳарбий кучларини Европа, Форс кўрфази, Кавказ йўналиши ва энди Марказий Осиёга жойлаштирмоқда. Вашингтон бугун яна бир бор ўзининг эски, лекин синовдан ўтган усулини қўлламоқда: аввал сунъий кескинлик пайдо қилиб, сўнг ундан фойдаланишдир. Эрон атрофидаги вазият айнан шу сценарий бўйича кетмоқда, дейиш мумкин.
Афғонистондан шармандали тарзда чиқиб кетган Америка учун минтақага тўғридан-тўғри ҳарбий қайтиши қийинлашди. Эрон атрофида сунъий равишда қиздирилаётган кескинлик эса, Марказий Осиёга кириш эшигини очиб бермоқда.
Бу эса, тўғридан-тўғри Россия ва Хитой манфаатлари бурни тагига келиш демакдир. Россия учун жанубий стратегик хавфсизлик камари, Хитой учун эса, “Бир камар – бир йўл” лойиҳасининг ҳаётий томири бўлган минтақада АҚШ ҳарбий инфратузилмасининг пайдо бўлиши Москва ва Пекинга қаратилган очиқ геосиёсий чақириқдир.
Американинг мақсади глобал тўқнашувда гегемонликни сақлаш учун Афғонистондан шармандали чиқиб кетиш оқибатларини ёпишга уринишдир. Ўша мағлубият Америка қудратининг “енгилмас” деган афсонасини парчалади, шунинг учун Вашингтон Афғонистонда қулаган нуфузини қайта тиклашга интилмоқда.
Шунингдек, минтақада пешқадамликка эришиб, ҳал қилувчи ўйинчига айланишни мақсад қилган. Марказий Осиёда доимий ҳарбий-сиёсий нуфузини мустаҳкамлаб олган ҳолда, у бу ҳудудни стратегик таянч нуқтага айлантирмоқда. Бу таянч орқали эса, Вашингтон бир вақтнинг ўзида икки рақиби – Россия ва Хитойни – узлуксиз ва тизимли босим остида ушлаб туриш билан ҳолдан тойдириш имкониятига эга бўлади.
Қисқача айтганда, АҚШ минтақада мувозанатни ўз фойдасига бузиш, рақибларини доимий ҳимоя ҳолатига мажбурлаб қўйишдир. Бу эса, ўз навбатида, Марказий Осиёни доимий геосиёсий таранглик ҳудудига айлантириш хавфини кучайтиради.
Демак, Америка бу ерда бир ўқ билан икки қуённи ўлдирмоқчи:
Россия учун бу – жанубий чегарадаги хавфсизлик камарининг узилишидир. Москва учун Марказий Осиё тарихий “орқа ҳовли”, постсовет ҳудуди, энергетика йўллари ва ҳарбий таъсир доирасининг муҳим қисми. АҚШнинг Туркманистон ва Озарбайжон орқали ҳарбий-логистик ҳаракатлари, “Trump Route” (TRIPP) каби транзит йўлаклари ва махсус кучларнинг потенциал жойлашуви – Россиянинг жанубий флангига қаратилган очиқ таҳдид. Москва буни Украинадаги уруши билан бирга “икки фронтли” ҳолатга тушиб қолиш сифатида кўради.
Хитой учун эса, “Бир камар – бир йўл” (BRI) лойиҳасининг ҳаётий томирига зарба. Пекин учун Марказий Осиё глобал инфратузилма империясининг асосий йўлаги, энергия ресурслари ва бозорларига чиқиш йўли. АҚШнинг минтақадаги иқтисодий ва логистик ташаббуслари (C5+1 форматидаги янги савдо битимлари, критик минераллар ва транспорт коридорлари) Хитойнинг монополиясини бузиш ва унинг экспансиясини тўсиш маъносида. АҚШ бу ерда “алтернатива” таклиф қилиб, минтақа давлатларини Пекинга қарамликдан чиқариб олишга интилмоқда.
Натижада, АҚШ бир вақтнинг ўзида икки рақибини – Россияни ҳарбий-сиёсий, Хитойни эса иқтисодий-логистик жиҳатдан узлуксиз босим остида ушлаб туришни кўзламоқда. Бу билан минтақада ўзининг ҳарбий ва иқтисодий ҳозирлигини сақлаб, рақибларни бир-бирига қарши қўйиш ва уларнинг бирлашган фронтини заифлаштириш имкониятига эга бўлади.
Бундан ташқари, Вашингтон Туркманистондаги ҳарбий мавжудлиги орқали Трансафғон йўлагининг “калити”ни қўлга киритишни кўзламоқда. Чунки Туркманистон бу йўлакнинг ғарбий дарвозаси, Афғонистонга очиладиган стратегик эшикдир. Ана шу нуқтани назоратга олган ҳолда Америка Афғонистон ичидаги бутун транзит архитектурасини ўз таъсири остига олиш имкониятига эга бўлишни хоҳлайди.
Шунинг учун АҚШнинг бутун режасини Эрон билан боғлаб қўйиш хатодир. Марказий Осиё мамлакатлари учун энг катта хавф эса, зўравон кучларнинг ўйинида қуролга айланиб қолишидир. Бу эса, минтақани келгусида янада нозик ва хавфли геосиёсий босқичга олиб кириши мумкинлигини кўрсатади. Бу каби хатарли вазиятдан чиқишнинг ягона йўли – Рошид Халифалик Давлатини барпо қилишдир. Чунки зўравонлик ҳукмронлик қилаётган бугунги дунёда адолатли тартибни ўрнатиб, ҳар қандай тажовузкорни тажовузидан тийиб қўйишга қодир куч ёлғиз Халифаликдир. Угина Исломнинг адолат маёғи билан оламни ёрита олади ва бутун инсоният учун хавфсизлик кафолати бўла олади.
Иззатуллоҳ
12.02.2026й
