Туркияда норозилик намойишлари
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Саволга жавоб
Савол: Туркияда норозилик намойишлари ҳамон давом этмоқда, лекин биринчи кунлардагидек жўшқинлик билан эмас. Бу намойишлар 2013 йил 31 майда Гези боғидаги Тақсим майдонида шу боғдаги дарахтларни қўпориб ташлашга қарши норозилик сифатида бошланган эди. Ҳукумат режаси бўйича бу боғдаги усмонийлар даврига бориб тақаладиган бир казармани савдо ва аҳоли яшайдиган зонага айлантириш кўзланган эди. Иккинчи куни норозилик намойишлари 67 шаҳарга ёйилиб, намойишчилар билан бу намойишларни тўхтатмоқчи бўлган хавфсизлик ходимлари ўртасида тўқнашувлар юз берди. Натижада бир неча киши ҳалок бўлди, юзлаб намойишчилар ва полиция ходимлари жароҳатланди, намойишчилардан юзлаби қамоққа олинди. Бу намойишга гижгижлаганларни қидириб қамоққа олишлар бугунгача давом этмоқда. Хўш, бу норозилик намойишлари келиб чиқиш сабаблари нима? Уларнинг ортида ким турди ва бу намойишлардан мақсад нима?
Қолаверса бу ерда яна бир эътиборни тортадиган иш бор, у ҳам бўлса намойишчиларнинг жумҳурият президенти Абдуллоҳ Гулга нисбатан юмшоқ муносабатда бўлишгани, Эрдоганга нисбатан эса қаттиқ муносабатда бўлишганидир. Шу даражадаки, бу ҳол намойишчиларни Эрдогандан кўра Абдуллоҳ Гулдан кўпроқ рози бўладиган қилиб қўйди. Хўш, бу нарса Америка намойишчилар қаҳр-ғазабини сўндириш учун мамлакат ишларини бошқаришда Абдуллоҳ Гулни Эрдогандан муқаддам қўйиш йўлини тутишга ўтганини англатадими? Келажакда шу кутилмоқдами?
Жавоб: Жавоб аниқ бўлиши учун қуйидаги нуқталарни кўриб чиқамиз:
1 – Туркия бош вазири Эрдоган ички ва ташқи кучларни, халқаро оммавий ахборот воситаларини шу ҳодисаларни аланга олдиришда айблади. У бу намойишчиларга қарши ва ўзини одамлар қўллаб-қувватлаётганини кўрсатиш учун ўзининг юз минглаб тарафдорларини 2013 йил 17 июнда Истамбулдаги Қазли чашма майдонида тўплади. Эрдоган Европа Иттифоқининг бу ҳодисага нисбатан тутган позициясига ҳужум қилди. Эрдоган ўзининг баёнотларида асабийлашиб қизишгани, ғазаблангани, ҳужум қилгани кўриниб турди. У намойишчиларни бир ҳовуч бадбахтлар ва қаланғи-қасанғилар деб атаб, улар судхўр лобби билан тилбириктиришмоқда, улар ташқи кучлар қўлидаги ишга солинаётган бир қуролдир, деди ва бундан бошқа айбловларни ёпиштирди. Бу эса унга қарши муносабатни ва ғазабни янада авж олдирди. Эрдоган юз бераётган ҳар бир нарсага ва уларни қилаётганларга қарши ўз ғазабини изҳор қилиб турди. Зеро у бундай ишнинг юз беришини кутмаган эди. Шунинг учун бу ҳодисалар унинг учун кутилмаган ҳол бўлди ва у бу ҳодисаларнинг араб юртларидаги қўзғолонларга ўхшаш нарсага айланиб кетишидан, натижада ўзининг Америка унинг номи билан араб оламига зўр бериб тарғиб қилаётган обрўсига ва илмоний демократик намуна обрўсига путур етишидан қўрқиб қолди.
2 – Турк бош вазири ёрдамчиси Бекир Боздаг ҳам намойишчиларга ҳужум қилиб, уларга ва оппозицион кучларга айбловларни ёғдириб бундай деди: “Гези боғидаги намойишларда иштирок этаётганлар 2007 йилдаги намойишларда иштирок этганларнинг айнан ўзларидир. Ўшанда улар “армияни ўз вазифасини бажаришга”, яъни тўнтариш ясашга чақиришган эди. Улар Халқ партияси, Тинчлик ва демократия партияси ва Ишчилар партиясининг аъзолари бўлиб, улар сўллик ниқобидан фойдаланишмоқда”. Бекир Боздаг бу норозилик намойишларининг халқ ҳаракати эканлигини инкор қилди. Унинг айтишича, бунинг ортида ички ва ташқи кучлар турибди. У қандай қилиб бу намойишчилар оламдаги капиталистик муассасалар томонидан таъминлана туриб ва шу муассасалар фойдасига ишлаша туриб ўзларининг капитализмга қарши эканликларини айтишмоқда? — деган саволни ташлади. Унинг айтишича, унинг ҳукумати даврида алавийларга биринчи марта расмий суратда мурожаат қилинди. Ҳолбуки уларнинг диний маросимлари ва ибодатхоналари республикачи Халқ партияси даврида “камолчи” инқилоб қонунларини татбиқ этиш туфайли ман қилинган эди. (“Радикал” газетаси, 2013 йил 21 июн). Бекир Боздагнинг айтишича, бу намойишларда иштирок этганлар 2007 йилдаги намойишларда иштирок этганларнинг айнан ўзларидир. Лекин у бу намойишчилар намойишни олдиндан билиб режалаштиришди, деб айтмади. Унинг сўл либерал ва социалистик йўналишдаги барча оппозицион партияларни айблашидан мақсад бу партияларни уларга халқ тусини беришдан узоқлаштириб, улар фақат расмий сиёсий оппозициядангина иборат, дейиш бўлди. Шунинг учун ҳам турк ички ишлар вазири Муаммар Ғюлер бундай деди: “Бу ерда одамларни иш ташлаш каби ноқонуний ишлар орқали кўчаларга чиқишга гижгижлаш хоҳиши бор”. У яна бундай деди: “Бу намойишлар нега қаттиқ туриб давом эттирилаётганини тушуниш қийин”. (АФП, 2013 йил 17 июн). У буни юз минглаб ишчилар ва давлат хизматчиларининг икки йирик марказий касаба уюшмаларини ўзида бирлаштирган касаба уюшма ассоциацияси ишчиларни намойишчиларга қарши полиция томонидан қилинган зўравонлик ишларини қоралаш учун бутун Туркия бўйлаб иш ташлашга чақирганидан кейин айтди. Яъни ички ишлар вазирлиги бу ерда бу ҳодисалардан муайян мақсадларда фойдаланаётган, уларнинг давом этишини истаётган кучлар бор демоқчи.
3 – Ҳукуматнинг бу ҳодисаларнинг жиддий шаклда ривожланиб кетишидан қўрқиб кетгани кўриниб турди. Шунинг учун бош вазир ўринбосари Бюлент Аринч бундай дейишга мажбур бўлди: “Полиция бу намойишларни тўхтатиш учун бор кучини ишга солади, агар бу етарли бўлмаса шаҳарлардаги турк қуролли кучларини ишга солишимиз мумкин”. (Рейтер, 2013 йил 17 июн). Айни вақтда Эрдоган ҳам намойишчиларга бундай деб таҳдид қилди: “Бизнинг сабримиз тугай бошлади. Мен сизларни охирги марта огоҳлантираман”. (Турк расмий телевидениеси, 2013 йил 13 июн). “Ҳуррият” газетаси 2013 йил 21 июнда ёзишича, бош вазир Эрдоган президент Абдуллоҳ Гул билан учрашган. Шундан кейин у хавфсизлик хизмати бошлиғи Хакан Фидан билан ҳам учрашган. Шундан сўнг у бош штаб бошлиғи Наждат Ўзал билан фавқулодда йиғин ўтказган. Бу учрашувларнинг барчаси 2013 йил 21 июнда бўлди. Эрдоган ўзининг бу учрашувларида намойишлар мавзусини муҳокама қилган. Бу эса Эрдоганнинг агар бу намойишлар узил-кесил муолажа қилинмас экан, узоқ кўламли салбий оқибатларга олиб келишидан қўрқиб қолганига далолат қилади. Чунки бу намойишлар бошланганига 3 ҳафта ўтди ва бутунлай тўхтагани йўқ. Шунинг учун 2013 йил 25 июнда миллий хавфсизлик кенгаши йиғини ўтказилиб, унда бу намойишларга қарши кураш йўллари ўрганиладиган бўлди.
4 – Шу билан бирга турк жумҳурияти президенти Абдуллоҳ Гул позицияси юмшоқ бўлди. У намойишчиларни тушунишини изҳор қилди. Бу эса унга қўллаб-қувватловни олиб келди. Чунки Абдуллоҳ Гул “демократия”ни мақтаб, уни “жамиятнинг энг катта бойлиги” деб атаганидан кейин Тақсим ҳодисаларини борасида ўз афсусини билдириб: “Бу ҳодисалар ташвишланарли даражага етди. Шунинг учун биз барчамиз ташвишланарли даражага етган бу намойишлар тинчланиши учун ўзимизни босиқ тутишимиз лозим”. У ўзининг “шу тонгда бош вазир билан, ҳукумат ва давлатнинг бошқа масъуллари билан учрашиб, улар билан биргаликда шу ишни муҳокама қилганини” айтиб: “Биз намойишни ўзимизга лойиқ услуб билан тинчлантиришга эришиш учун шуни муҳокама қилдик”, деди. (“Стар” газетаси, 2013 йил 1 июн). У бу ҳукумат ва унинг бошлиғини кўзда тутмоқда. Яъни у ҳукумат ва унинг бошлиғини намойишларни тинчитишга эришиш учун босиқлик билан иш тутишга чақирмоқда. Ана шу ҳодисалардан кейин Эрдоганнинг президентга яқинлашишга уриниши кузатилди. Чунки бундан олдин охирги пайтларда иккаласи ўртасида бир оз совуқлик кўзга ташланиб қолган эди. Шунинг учун Эрдоган 2013 йил 21 июнда Кайсери шаҳрига қилган сафари чоғида – унинг партияси бу шаҳарда одамларнинг Эрдоганни яна қўллаб-қувватлашига эришиш учун катта оммавий йиғин уюштирган эди – бу шаҳар аҳлини мақтаб: “Кайсери биродарим Абдуллоҳ Гулнинг шаҳридир”, деди. Унинг бу сўзлари Абдуллоҳ Гул билан сулҳ тузишга бўлган бир уриниш деб шарҳланди. Чунки Абдуллоҳ Гул айтган сўзлар Эрдоган айтган сўзларга тескари бошқа йўналишда кетаётган эди.
5 – Энди республикачи халқ партияси позицияси ҳақида айтадиган бўлсак, бу партия ўзининг бу ҳодисаларга алоқаси йўқлигини билдирди. Чунки бу партиядан сайланган депутат Эрдал Аксюнгер “ўзининг партияси бу намойишларни уюштирмаётганини, аксинча турк ёшларининг ўзи бу намойишларга чақираётганини, чунки бу ёшлар Эрдоганнинг шахс эркинликларига тажовуз қилаётган қарорларидан чарчашганини” таъкидлади. (“Скай Ньюс Арабия”, 2013 йил 4 июн). Демак халқ партияси бу норозилик намойишларини олқишламади, уларга етакчилик қилишга ҳаракат қилмади, унинг масъуллари эълон қилганидек бу намойишлардаги зўравонлик ишлари масъулияти ўз зиммасига тушиб қолишидан хавфсираб, бу намойишларда ўзининг байроқлари кўтариб чиқилишини ман қилди. Лекин бу партия оппозицион партия сифатида бу намойишлардан ўз фойдаси учун фойдаланиб қолишга ҳаракат қилди.
6 – Америка позициясини эса Америка ташқи ишлар вазирлиги вакили Женифер Псаки бундай деб билдирди: “Туркияда барқарорлик, тинчлик ва гуллаб-яшнашни таъминлашнинг энг яхши йўли сўз эркинлиги, йиғин ўтказиш эркинлиги ва жамиятлар ташкил қилиш эркинлигини қўллаб-қувватлашдир. Кўриниб турганидек ана шу шахслар бу эркинликлардан фойдаланиб келишган”. Америка “бу намойишларда жароҳатланган шахслар тўғрисида ўз хавотирини” билдирди. (“Ал-Жазира”, 2013 йил 1 июн). Американинг Туркиядаги элчиси Фрэнсис Рикардоне эса ҳукмрон “Адолат ва Тараққиёт” партиясининг Анқарадаги қароргоҳини зиёрат қилгандан кейин бундай деди: “Туркия Қўшма Штатларнинг дўсти ва иттифоқчисидир. У ҳатто оғир вақтларда ва қийин вазиятларда ҳам шундай бўлиб қолаверади”. У яна бундай деди: “Бу ерда Туркия билан Қўшма Штатлар ўртасида демократик принциплар борасида фарқлар йўқ”. (“Миллият” сайти, 2013 йил 20 июн). Бу ерда америкаликлар Эрдоганни қўллаб-қувватлашларини билдиришди. Ҳолбуки улар сўз эркинлигини ва ўз раъйини билдиришни истайдиган жамиятларни ташкил қилиш эркинлигини қўллаб-қувватлашларини даъво қилиб келишар эди. Лекин Американинг “Кристиан Сайнс Монитор” газетаси 2013 йил 4 июнда бу ҳодисаларни шарҳлаб бундай деб ёзди: “Ражаб Тоййиб Эрдоганнинг исломий йўналишдаги партиясининг тобора кучайиб бораётган истибдодий бошқарувига қарши Туркиядаги тинч норозилик намойишларини қўзғолон эмас, тўғрилаш намойишлари деса бўлади. Бу намойишлар демократияни қутқариш учун ўзининг ҳаракатга келтираётган ҳеч бир етакчиликсиз шижоатли қўзғалиш эканини ифодалаб турибди”. Демак америкаликлар худди Ислом оламининг бошқа юртларида қилишганидек Туркияда юз берадиган ҳар қандай ҳаракатни бўғиб ташлаш мақсадини кўзлашган. Мақсадлари бу намойишларнинг ўз назоратларидан чиқиб кетмаслиги бўлган. Шунинг учун улар ҳар қандай демократик ҳаракатни қабул қилишади, демократияга амал қилмайдиган кимсаларни эса – гарчи бу кимсалар ўзларининг малайларидан бўлса ҳам – танқид қилишади. Бу билан ўзларининг оламга етакчи эканликларини исботламоқчи бўлишади ва вазият ўзларининг назорати остидан чиқиб кетмаслигига уринишади. Шунинг учун улар ҳар қандай қаршиликни исканжага олиб ўз измларига солишга ҳаракат қилишади. Айниқса Туркияда Америка сиёсатини қўллаб-қувватлайдиган жамоалар ҳамда ёзувчилар ва журналистлардан иборат шахслар борлиги учун америкаликлар шундай йўл тутишади. Бу кимсалар Эрдоганни қўллаб-қувватлаб келишган эди. Маълум вақтдан бери эса улар Эрдоганни танқид қила бошлашди ва уни диктатор деб аташа бошлади.
7 – Европа позициясига келсак, барча Европа давлатларини ҳеч истисносиз ва энг аввало Британияни ҳамда унинг расмий ахборот воситаси ВВСни “Эрдоган номма-ном танқид қилди”. Барча Европа ахборот воситалари, ҳатто хорижий сиёсат хабарларига алоқаси йўқ маҳаллийлари ҳам бу ҳодисаларни диққат билан кузатиб борди ва Эрдоганга ҳамда унинг ҳукуматига қарши позицияда туриб, намойишчиларни қўллаб-қувватлади. Европа Иттифоқи давлатлари Брюсселда “полициянинг тинч ва қонуний йўл билан намойиш ўтказаётган шахсларга қарши ўта зўравонлигидан ва зўравонларча аралашувидан чуқур ташвиш билдириб Туркияни тинч йўл билан намойиш ўтказаётганларга қарши қаттиқ чораларга таяниш оқибатидан огоҳлантирди”. (Турк олами хабарлари, 2013 йил 20 июн). Туркия ташқи ишлар вазири Довуд Ўғлу Европа давлатларининг бу баёнотини танқид қилиб: “Бу баёнот бизга етиб келган пайтда уни дарҳол рад этамиз”, деди. (Юқоридаги манбанинг ўзи). 2013 йил 21 июнда эса Германия ўзидаги Туркия элчисини чақириб ундан турк полицияси намойишчиларга нисбатан қўллаган репрессия ҳақида изоҳлар беришни талаб қилди. Бу эса Германиянинг турк ҳукуматига қарши намойишчилар ёнини олишининг дипломатик ифодасидир. Немис канцлери ана шу репрессияни жуда шафқатсиз деб баҳолади. Туркия бунга қарши раддия билдириш учун ўзидаги Германия элчисини чақирди. Германия ва Голландия мана шу репрессия сабабли Туркиянинг Европа Иттифоқига қўшилиши ҳақидаги сўзлашувларнинг янги раундининг очилишига қаршилик қилди ва Германияда алавийлар уюштирган намойишларнинг ўтказилишига рухсат берилди. Бу эса Европанинг шу ҳодисалардан ва алавийлардан Туркияга қарши фойдаланмоқчи бўлганига далолат қилади. Бунга сабаб Туркиянинг Америка сиёсатига қарам бўлиб қолганидир. Европа Туркиянинг Европа Иттифоқига қўшилишини рад этишини оқлаш учун ҳамда Туркия олдига янги тўсиқлар қўйиш учун шу ҳодисалардан фойдаланди.
8 – Алавийлар деб аталаётганларнинг мавзуси пайдо бўлди. Уларнинг кўпи сўл ёки коммунистик ёки либерал ва демократик ёки камолчи ташкилотлар таркибига киришган. Улар ҳозирда алавийлардан бир бошчилик қилаётган камолчи халқ партияси таркибига ҳам киришган. Яъни улар Исломга қарши бўлган ҳар қандай ҳаракат таркибига киришади ва Исломга ёки усмоний давлатга алоқадор ҳар қандай нарсага қарши норозилик билдириш учун ҳар қандай фурсатни ғанимат билишади. Шунинг учун ҳам улар учинчи осма кўприкни султон Салим I кўприги деб аталишига қарши туришибди. Ҳукумат бу кўприкни Босфор устида қуришга ҳаракат қилмоқда. Алавийлар бу султон уларни исломий давлатга қарши чиқмоқчи бўлишган пайтда таъқиб қилган деган баҳона билан бунга қарши чиқишмоқда. Президент Абдуллоҳ Гул бунга ишора қилиб “ўзининг Истамбулдаги учинчи осма кўприкка султон Салим I исми берилишига нисбатан баъзи нозикликни кўраётганини” айтиб “ўзлари (яъни давлат) алавий тоифаси катталаридан ҳисобланган Бир Султон Абдол ва Ҳожи Бектош Валий номларини келажакда Туркиядаги баъзи лойиҳаларга беришмоқчи эканини” кўрсатиб ўтди. (Турк Жайҳун ахборот агентлиги, 2013 йил 19 июн). Демак Абдуллоҳ Гул норозилик ҳаракатларига нисбатан юмшоқ позицияни кўрсатишга уринди.
9 – Айримлар Эронни шу ҳодисаларни келтириб чиқаришда қайси даражада рол ўйнагани билан айблади. Шунинг учун давлат шу ҳодисаларни авж олдиришда иштирок этганликда айбланган эронликларни қидира бошлади. У ерда Эронга қарши бўлган алавийлар ҳам бор. Масалан, “туркман, турк, бектошия, алавийлар жамияти” раиси Ўздемир Ўздемир бундай деди: “Эрон айниқса охирги уч йил давомида Туркияда суннийлар билан алавийлар ўртасида тоифачилик курашини келтириб чиқариш учун ҳаракатларини янада кучайтирди”. Ўздемир Тақсим намойишларини шу сценарийни амалга ошириш мақсад қилинган ҳодисаларнинг бир қисми деб атади. У яна бундай деди: “Теҳрон Истамбул, Анқара ва Измирдаги 4 алавий жамиятлари орқали қўпорувчилик режасини амалга оширмоқда”. (Жайҳун агентлиги, 2013 йил 20 июн). Эрдоган Кайсерида ўзининг тарафдорлари олдида сўзлаган нутқида бу масалага ишора қилиб бундай деди: “Бу ерда алавийлар устида хатарли ўйинни ўйнамоқчи бўлаётганлар бор. Халқ партияси мана шу ифлос ўйинни келтириб чиқаришда асосий ролни ўйнамоқда. Чунки Халқ партияси раиси ва шу партиянинг парламентдаги айрим аъзолари бу ўйинда асосий ролни ўйнашмоқда. Шунингдек Туркия ташқарисидаги айрим манбалар ҳам бу ифлос ўйинда рол ўйнамоқда”. Эрдоган: “Бу ерда Гези боғи ҳодисаларини ҳал қилиш учун биз эришган ечимни бузмоқчи бўлаётганлар бор. Улар бу ҳодисаларни авж олдиришни, давомли авж олдиришни ва полиция ходимларига қарата ўт очишни исташмоқда”, деди. Эрдоган Халқ партияси ва сўлчиларга мурожаат қилиб уларнинг нотинч вазиятни келтириб чиқаришаётганини ва ноқонуний террорчи ва экстремистик ҳаракатларга эргашишаётганини айтди. (Миллият, 2013 йил 21 июн). Ўзини “қизил қароқчилар” деб атаётган бир сўлчи ташкилот Твиттерга твитлар юбориш масъулиятини ўз зиммасига олганини эълон қилди. Полиция 5 миллион твит юборилишини текширмоқда. Турк бош вазири ўринбосари Бюлент Аринч буни изоҳлар экан, бундай деди: “Ижтимоий ахборот минбарларидан жиноят ва зўравонликни рағбатлантириш учун фойдаланилмоқда. Шунинг учун тийиб қўювчи чоралар кўрилади”. (Ю-Пи-Ай, 2013 йил 20 июн). У ерда бу ҳодисалардан фойдаланиб қолишда Эрон учун манфаат бор. Шунинг учун Эрон алавийлар билан боғланиб, уларни ўз измига солишга ҳаракат қилмоқда. Эрон ўз манфаатларига эришиш учун бошқа кучлар билан ҳам боғланиб, уларни ўз тарафига оғдиришга ҳаракат қилмоқда, ўзи учун тобеларни, қўллаб-қувватловчиларни пайдо қилмоқда. Лекин бу нарса Эроннинг турк ҳукуматини ағдариш учун асосий ролни ўйнашига ва бирон жиддий иш қилиш даражасига етиб бормайди. Маълумки, Эроннинг турк ҳукумати билан бўлган алоқалари ёмонлашгани йўқ. Чунки уларнинг ўртасидаги алоқалар ёмон эмас ва ҳамон давом этмоқда. Иккала мамлакат ўртасида кучли тижорий алоқалар ҳам мавжуд. Қолаверса Туркия ва Эрон иккаласи ҳам Америкага қарамдир.
10 – Исломий деб ҳисобланган ва Америка сиёсатини қўллайдиган айрим жамоалар томонидан Эрдоганни танқид қилишлар кузатилди. Масалан, бу жамоаларнинг ёзувчилари Эрдоганни ўзига бино қўйган деб аташди. У ўзи билан мағрурланмай насиҳатларга, яъни ўзларининг жамоалари насиҳатларига қулоқ тутиши лозимлигини айтишди. Улар Абдуллоҳ Гулни камтарин демократ деб аташди. Кўриниб турибдики, бу жамоалар, балки турк кўчасида “Фатҳуллоҳ Ғўлон жамоаси” деб танилган бир муайян жамоа бу ҳукумат даврида ўзи эришган катта манфаатларни сақлаб қолмоқчи ва янада кўпроқ манфаатларга эришмоқчи. Бу жамоаларнинг бундан бошқа ғами йўқ. Бу жамоалар икки йил олдин ўзига мансуб бўлган шахсларни 2011 йил 12 июндаги сайловларда сайлов рўйхатларида номзод қилиб кўрсатишга ҳаракат қилган эди. Бу нарса амалга ошмагач, улар Эрдоган сиёсатини танқид қила бошлашди, танқид қилибгина қолмай, балки ҳукмрон партияни қўллаб-қувватлашни бас қилиш билан таҳдид ҳам қила бошлади. Эрдоган бу жамоаларга тобе баъзи хавфсизлик масъулларини вазифасидан бўшатди. Чунки у бу жамоаларнинг тобора чуқур кириб бориб давлат муассасалари устидан янада кўпроқ ҳукмрон бўлиб олишини, натижада ўзи бу жамоаларнинг раҳм-шафқатига мўлтираб қолишини, ўзининг позицияси бу жамоалар қаршисида заифлашиб, ўзига бу жамоалар ўз ҳукмини ўтказа бошлашини истамади. Шунинг учун Эрдоган бу жамоаларнинг қанотини қирқиб қўймоқчи бўлди. Бу жамоалар гарчи ўз таркибида кўпгина шахсларни бирлаштирган бўлса-да, лекин улар бирон катта сиёсий обрўга эга бўлишдан кучсизлик қилади. Чунки улар сиёсий ҳаракат эмас, шунинг учун сиёсий иш билан шуғулланмайди. Лекин бу жамоалар моддий манфаатларга эришишдан, ўзининг аъзолари сонини кўпайтиришдан, бу аъзолардан кўпини давлат муассасаларидаги мансабларга олиб келишдан иборат ўз манфаатларига эришиш учун сиёсий ишдан ва партияларни қўллашидан фойдаланиб қолади. Шу билан бирга Эрдоган партияси ана шу сайловларда кўпчилик овоз билан ғолиб чиқди. Ҳатто унга берилган овозлар нисбати 50 %га етди. Охирги ҳодисалар юз берган пайтда бу жамоа ва унинг етакчиси бош вазирни бевосита ва билвосита очиқ танқид қилди. Гўё улар интиқом олиш учун фурсат пойлаб туришгандек уни танқид қилишди. Эрдоган Америкага ўтган ой қилган сафари чоғида “ўзининг ўринбосари Бюлент Аринч бу жамоанинг Америкада яшаётган етакчисига у билан учрашиш учун мактуб юборганини, бундан мақсад иккаласи ўртасидаги ўтмишга бориб тақаладиган биродарлик ва дўстлик алоқаси ҳақида тарқалаётган салбий миш-мишларга барҳам бериш эканини” айтди. (Туркиянинг “Актуал хабар” сайти, 2013 йил 19 май). Эрдоган: Жаноб Абдуллоҳ Гул янги конституцияни чиқариш борасида умид йўқолди, деб айтди, сизлар бу тўғрида умидни йўқотдингизми? — деган савол берилган пайтда бундай деб жавоб берди: “Мен очиқ жавоб бераман, мен ҳам умидни йўқотяпман. Биз бош низом мавзуси бўйича баҳс эшигини очишни истаймиз”. Эрдоган оппозицияга ҳужум қилиб, унинг мана шу мавзуни баҳс қилишдан қочаётганини айтиб: “Нега бу низом йўқ қилишни пайдо қилади, деб бу низомдан хавфсираяпсиз?” — деб савол ташлади. Эрдоган яна бундай деди: “Агар бу амалга ошмаса, бизда конституция лойиҳаси бор ва биз “в” режасига ўтамиз”, яъни Эрдоган ўз партияси овозлари билан кифояланишни ва тўлиқ кворумга эришиш учун айрим овозларнинг қидириб топилишини айтиб “ўзининг конституция бўйича халқ референдумига бориш учун парламентдаги 330 овозга муҳтож эканини, лекин ўзининг партияси парламентда 226 ўринга эга эканини” айтди. У унинг аъзолари бунга овоз бермасликларидан хавотирдалигини, чунки овоз бериш яширин бўлишини билдирди. У агар зарур овозлар сони вужудга келса 2014 йилда 3-сайловларга, маҳаллий сайловларга, президентлик сайловларига ва конституция бўйича халқ референдумига боришини айтди. Кўриниб турибдики, Америка президентлик низомига тааллуқли конституцион ўзгартиришга кўп ҳам аҳамият бермайдиган бўлди. Чунки Америка ҳозирда армия қўмондонлиги устидан ўзи орзу қилиб келган ҳукмронликка эришишга муваффақ бўлди. Қолаверса жумҳурият президентлиги ҳам унинг қўлида, ҳукумат ва унинг бошлиғи ҳам унинг қўлида, суд устидан ва бошқа ҳокимият жиҳатлари ва давлат муассасалари устидан ҳам ҳукмронлик қила бошлади. Шунинг учун Американинг бунга эришиш учун бунинг ортидан ўзининг бутун оғирини солишига ва ўзининг малайларига бунинг ортидан туришлари учун босим ўтказишига ҳожат йўқ.
11 – Буларнинг барчасидан аён бўладики, бу норозилик намойишлари ўз-ўзидан бошланди. Шундан кейин бу намойишлардан Эрдоганга оппозицияда бўлган турли сиёсий йўналишлардаги кимсалар томонидан фойдаланилди. Шунинг учун бу намойишларнинг олдиндан режалаштирилиб тайёрлангани кўзга ташланмаяпти. У ерда Эрдоганга қарши уни ағдариш ва ундан интиқом олишга ҳаракат қилиш учун пайт пойлаб турган кўпгина кимсалар бор. Айниқса инглизлар одамлари худди шундай пайтни пойлаб туришибди. Чунки улар тозалашлардан зарар кўришди. Улардан кўпи қамоқларга тиқилди. Бундан ташқари у ерда илмоний йўналишдаги одамлар ҳам мавжуд бўлиб уларнинг тушунчаси бўйича Эрдоган исломчидир ва Исломнинг қайтишига ҳаракат қилмоқда. Улар унинг илмонийлигини ҳокимиятда қолиш учун бир мунофиқлик ва ниқоб деб ҳисоблашади. Айниқса бу кимсалар Исломни тушунмаганлари учун Эрдоган ҳукумати баъзи дин кўринишларига рухсат бермоқда, бу эса уларнинг гумонларини тасдиқламоқда, деб ўйлашади. Улар Эрдоган Халифалик даъватчиларига ва Исломни ҳукмрон қилишга қарши курашаётганини, динга амал қилишга эса илмонийлик йўл қўядиган даражадагина йўл қўяётганини тушунишмайди.
12 – Бу норозилик намойишларининг режимни ўзгартирадиган қўзғолонга айланиб кетиши эҳтимолдан узоқдир. Чунки намойишчилар бир муайян йўналишдаги кичик секторга мансуб одамлар. Чунки халқнинг ярми Эрдоганни қўллаб-қувватлайди, оппозициянинг ярми эса намойишчиларга қўшилиши эҳтимолдан узоқ. Чунки бу оппозиция сўлликка мансуб эмас, аксинча у сўлликка қаршидир. Шунинг учун у демократлар тақсимотларига кўра ўнгчилар томонидан қўллаб-қувватланади. Сўлчи оппозицион партиялар эса бу норозилик намойишларини тўлиқ қўллагани ҳам, уларни давом этишига ҳаракат қилгани ҳам йўқ. Улардан фақат овозларга эга бўлиш учунгина фойдаланишга ҳаракат қилди, холос. Демак бу норозилик намойишлари фақат тор сектор одамларидангина иборат бўлиб қолаверади, ундан нарига ўтмайди. Бу намойишлар ахборот воситалари, хусусан Европа ахборот воситалари ва унга тобе ахборот воситалари томонидан шишириб кўрсатилди. Европаликларнинг бундан мақсади Туркиянинг Европа Иттифоқига қўшилишига қаршилик қилиб тўсиқ қўйишаётганини оқлаш бўлди. Қолаверса инглизлар бундай ҳаракатлардан Эрдоган позициясига путур етказиш учун фойдаланишга ҳаракат қилишмоқда. Чунки Эрдоган уларнинг малайларини йўқ қилишга ҳаракат қилди, уларни қамоқларга тиқди ва уларни армия қўмондонлигидан узоқлаштирди. Қандай бўлмасин, бу ҳодисалар Эрдоган ва унинг ҳукуматининг бу ҳодисаларга нисбатан ўзини тутишлари турк демократик илмоний намуна обрўсига путур етказди. Эрдоган Исломнинг бошқарувга қайтишига йўл қўймаслик учун бу намунани зўр бериб ҳиргойи қилиб келаётган ва Америкага хизмат қилиб, уни рози қилиш учун бу намунани исломий оламга зўр бериб тарғиб қилишга ҳаракат қилиб келаётган эди. Эндиликда эса бу намуна обрўсига путур етди. Натижада унинг сохта обрў эканлиги, бу илмоний демократик низом истибдодий низомдан иборат эканлиги ва у ўзига қарши чиқадиганларга қарши зўравонлик қилишга тайёр экани аён бўлиб қолди. Маълумки бу низом Халифаликка ва Аллоҳ шариатини ҳукмрон қилишга даъват қилаётганларга зўравонлик қилмоқда. Ҳолбуки бу мусулмонлар фикрий ва сиёсий даъватнигина кўтариб чиқиб, зўравонлик йўлига асло ўтишмаяпти. Шундай бўлса-да режим уларни қамоққа ташлаяпти, уларга нисбатан кўчалар ва майдонларда зўравонлик қилаётганларга қўллаётганидан кўра оғирроқ жазо чораларини қўлламоқда. Лекин маҳаллий ва халқаро ахборот воситалари буни яшириб, чиқармаслик сиёсатини тутмоқда. Чунки бу нарса Исломга тааллуқли бўлгани учун уни рўйи-рост кўрсатиш уларнинг манфаатига хизмат қилмайди. Шунинг учун бу ахборот воситалари бу ишларга нисбатан иккиюзламачилик билан муносабатда бўлмоқда. Шунинг учун Америка пайдо бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳаракатни бўғиб ўз измига солиш учун ва ўзининг бу юртдаги нуфузини сақлаб қолиш учун, гарчи ўзини Эрдоган номига баъзи танқидларни йўллаган қилиб кўрсатган бўлса-да, лекин ундан воз кечгани кузатилмади. Аксинча унга қўллаб-қувватлов кўрсатди.
13 – Америка намойишчилар ғазабини сўндириш учун мамлакат ишларини бошқаришда Абдуллоҳ Гулни Эрдогандан муқаддам қўйиш йўлини тута бошлади, деган гапга келсак, бу тўғри эмас. Аксинча Эрдоган Американинг Гул амалга ошира олмаган манфаатларини зўр бериб амалга ошириб келмоқда. Ўзи аслида иккаласи ҳам Америка малайидир, Америка уларнинг ҳар бирини ўзи муносиб кўрган ўринда ишга солади. Шунингдек Американинг норозиликлар масалаларини муолажа қилишдаги сиёсати Американинг гердайиши сабабли юмшоқликка мойил бўлишдан кўра қаттиқликка мойилдир. Фақат агар ишлар Американинг қўлидан бутунлай чиқиб кетадиган бўлса бунинг акси бўлади, ҳозирги ҳодисалар эса ҳали бу даражага етиб келгани йўқ. Шунга кўра демак Эрдоганнинг ҳам, Абдуллоҳ Гулнинг ҳам позицияси ҳозирда Америка манфаатларига ҳамон муносиб бўлиб қолмоқда, лоақал яқин келажакда шундай бўлиб қолади. Аммо келажакда кутиладиган нарсага келсак, биз Аллоҳ изни ила ишларни кузатиб борамиз. Агар бизга турли тусдаги янги ишлар кўринса, у ҳолда ҳар бир ҳодиса ҳақида алоҳида сўз юритилади.
Биз Аллоҳ Субҳанаҳудан Туркияда ҳақнинг ҳақлигини ва ботилнинг ботиллигини кўрсатиб, даъватни кўтариб чиқаётганларга ёрдам беришини, Уммат қалбларини улар билан ва улар сабабли жамлаб бирлаштиришини сўраб қоламиз. Натижада Халифалик яна нур сочади ва 90 йилдан ортиқ вақт олдин ўзи видолашган бу юртга яна қайтади. Ўшанда мустамлакачи кофирлар нуфузининг куни битади ва бу нуфузнинг куни битиши билан бу кофирларнинг малайлари куни ҳам битади ва Исломбул яна Халифалик билан неъматланади. Бу эса Аллоҳга асло қийин эмас.
12 шаъбон 1434ҳ
21 июн 2013м
