بسم الله الرحمن الرحيم

Роя газетаси:

«Демократиядан олдин ўз тарафдорларини инсонийликдан мосуво қилган бирорта ҳам тузум бўлмаган»

Доктор Абдуллоҳ Рубин қаламига мансуб

Баъзилар демократияга ҳамон нажот йўли сифатида қараётган бир пайтда, Ғарбдаги кўплаб чуқур мулоҳазали инсонлар демократия ўзининг муваффақиятсизлигини исботлаганини айтишмоқда. Улар бутун башариятнинг касалланишига сабаб бўлган «истеъмолчилар маданияти»ни олиб келган ҳам шу демократия эканини ёзмоқдалар. Шу ҳафтада АҚШ ташқи ишлар вазири Рекс Тиллерсон берган баёнотдан кўриниб турибдики, оддий америкаликлар мубтало бўлган сунъий истакларни пайдо қилиш орқали манипуляция қилиш (фирибгарлик қилиш) хавфига ҳатто Америкадек буюк бир давлат ҳам дучор бўлди.

Истеъмолчилар маданияти «ижтимоий савияни, қадриятларни, товар ва хизматлардан фойдаланиш бўйича тадбирларни ўз ичига олган маданият», дея таърифланади. Нобел Тинчлик мукофоти номзоди Брайант Макгилл «истеъмолчилик замонида биз истеъмол қилаётган нарсамизга, яъни бир марта ишлатиб, сўнг улоқтиришга яроқли чиқиндиларга айланиб қоляпмиз», дейди. Дарҳақиқат, ўндан зиёд китоб муаллифи Жон Ф. Шумакер фикрича, ўнлаб йиллар мобайнида истеъмолчининг ақлини манипуляция қилиш оқибатида, аста-секин омадсизлик эпидемияси тарқалди. «Истеъмолчининг ҳаёти тубан, сохта ва мазмунсиз савиядаги ҳаддан зиёд моддий истакларга боғланиб қолди, шу боис тезда сиқилиш ва нафратга мубтало бўлди, чунки инсон ҳаётдаги ҳамма нарсага эътиборсиз ва лоқайд қарайдиган бўлиб қолди», дейди Шумакер. Аммо бу кутилмаган ҳол эмас. Чунки инсон бошқа махлуқотлардан ўзидаги ижодкорлик қобилияти билан ажралиб туради. Бироқ истеъмолчилик маданияти бўйича бугун, ишлаб чиқариш ва ижодкорлик асосан оз сондаги йирик компаниялар қўлига ўтиб қолди, бинобарин, башариятнинг аксари салбий истеъмолчиларга айланди. Масалан, озиқ-овқатларимиз тез ейиладиган паёкларга, газли ичимликларга айланди… Бугун бизнинг ўрнимизга электрон алоқа сайтлари фикр билдиряпти… ҳатто ўзимиз ҳақимизда гўё фикрлаётган қилиб кўрсатишимизга ҳам ҳожат қолмади, башарият ҳозирда истеъмол билан бутунлай банд, шу даражадаки, ўзлари учун ҳам, бировлар учун ҳам ўйлашга вақтлари йўқ. Бу ҳол улар учун ҳеч қандай ғайритабиий ҳам туюлмай қолди.

1927 йил «Lehman Brothers»да ишловчи Уолл-стрит банкири Пол Мазур «Garvard»даги бизнес муҳокамасини шарҳлаб, бундай деган эди: «Биз Американи эҳтиёжларга таянувчи маданиятдан истакларга таянувчи маданиятга ўзгартиришмиз лозим. Одамлар истакка ва янги нарсаларга қизиқишга ўрганишлари зарур, эски нарсадан узоқ вақт фойдаланмасдан янгисига қизиқишлари керак. Биз менталитетни қайта шакллантирмоғимиз даркор, токи шахснинг истак-майлари эҳтиёжларидан устун келадиган бўлиб қолсин».

Пол Мазурнинг Эдвард Бернейс исмли ҳамкасби бор бўлиб, у инсонга таъсир ўтказиш бўйича катта мутахассис эди. У машҳур психолог Зигмунд Фрейд Бернейснинг амакиси бўлган. Бернейс ижтимоий манипуляция соҳаси бўйича мутахассис бўлиб етишгач, мансабга АҚШнинг «American Tobacco» номли сигарета компанияси орқали чиққан. Воқеа бундай бўлган эди: Бернейс америкалик хотин-қизларни сигаретага ўргатишга тарғиб қилди ва бу ўша пайтда одатга хилоф эмас эди. 1929 йилда у жамоат жойларида хотин-қизларнинг чекишини қўллаб-қувватловчи тадбир уюштириб, буни мода сифатида тарғиб этди. Сўнг «озодлик машъаласи» рамзи сифатида, хотин-қизларда сигарета чекиш, озодликка эришиш истагига далил, деган ҳис-туйғу пайдо қилди. Ҳатто айни хотин-қизлар учун мода тадбирини ранги яшил ранг қилиб белгиланди ва сигарета қутиларига ҳам шундай ранг берилди. Бу кампания ғоят муваффақиятли чиқди… Яъни, америкалик хотин-қизлар очиқдан-очиқ сигарета чекадиган бўлишди ва бу билан «American Tobacco» йирик даромад олди.

Бу манипуляция фақат даромадга чекланмайди. Масалан, Бернейс бундай ёзади: «Мунтазам урф-одатлар ҳамда жамоатчилик раъйлари учун онг ва заковат билан манипуляция қилиш демократик жамиятда муҳим омил саналади. Жамият учун мана шундай кўз илғамас механизм билан манипуляция қилувчи шахслар – ушбу юртнинг ҳақиқий ҳукмрон кучлари бўлмиш яширин ҳукуматни шакллантирадилар. Чунки биз маҳкумлармиз, ақлларимиз стереотип (бир хил шакл)га айланган, завқ сезишларимиз қолипга солинган, фикрларимиз ҳам кунлик ҳаётимиздаги ҳар бир хатти-ҳаракатда илгари биз деярли эшитмаган кишилар томонидан таклиф қилинган фикрлардир… Биз озчилик шахслар томонидан назорат қилиниб турамиз, омма ақлларига мустаҳкам боғланган арқонлар  ҳам ўшалар қўлида».

Бугун Интернетдаги улкан қидирув механизми ва электрон алоқа компаниялари ёрдамида фикрларимиз ва хатти-ҳаракатларимиз кузатилаётган экан, демак, омма ақлларини назорат қилишга ҳаракат қилаётган кимсалар илгаргига нисбатан жуда катта имкониятга эгадирлар! Ҳатто сайланаётган ҳукуматлар ҳам хорижий омилларни назорат қилишни эплолмай қолишдан қўрқиб қолишди. Шу боис, АҚШ Ташқи ишлар вазири Рекс Тиллерсон «Россия АҚШ сайловларининг навбатдаги босқичига олдиндан аралашди, бу эса, Америка тўхтатиб қолиши имконсиз бўлган ишлардан биридир», деган чоғда, у сайловлар ҳам жамоатчилик фикрини манипуляция қилишга асосланганини ҳамда бу нарса ҳозирда кенгайиб, давлатлар даражасига кўтарилганини тан олди-қўйди.

Баъзи ғарблик муфаккирлар ўзгариш бўлишига умид қилишяпти. Мисол учун, Эрих Фромм «инсонларни бугунги жамиятга мос ақллиларга айлантириш бизнинг қўлимиздан келмайди, биз инсонлар эҳтиёжига мос жамиятга муҳтожмиз», деди. Шумакер ҳам бундай деган: «Барча далиллар кўрсатиб турибди, баъзилар бугун чириб тугаётган тузумимизни «офатли капитализм», деяётган экан, шундай давом этиб, ниҳоят, глобал офат янги маданият йўналишларини шакллантиради».

Бироқ янги маданият йўналишлари фақат сизнинг олдингизда турибди ва бутун олам сизга муҳтож. Аллоҳ Таоло бундай деди:

﴿لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّىٰ تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ * رَسُولٌ مِّنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُّطَهَّرَةً + فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ﴾

«Аҳли китобдан ва мушриклардан бўлган кофир кимсалар то уларга очиқ ҳужжат келгунича (куфрдан) ажрагувчи бўлмадилар. (У очиқ ҳужжат) Аллоҳ томонидан (юборилган) бир пайғамбар (яъни Муҳаммад алайҳиссалом бўлиб, уларга) ичида энг тўғри ёзувлар-ҳукмлар бўлган покиза саҳифаларни (яъни Қуръонни) тиловат қилур»                                                        [Баййина 1-3]

Роя газетаси сайтидан олинди