Ипотека “ёрдами” ёш оилаларгами ёки банкларгами?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил апрел ойида эълон қилинган президент фармонига кўра, 2027 йилдан бошлаб Ўзбекистонда уй-жойга муҳтож ёш оилаларга ипотека кредитлари ажратишнинг янги тизими жорий этилади. Унга кўра, 30 ёшгача бўлган, охирги уч йилда ўз номида кўчмас мулки бўлмаган оилалар бирламчи бозордан уй сотиб олишлари учун кредит олишлари мумкин бўлади. Ҳукумат банк фоизларининг Марказий банк ставкасидан ошган қисмини бюджетдан қоплаб беришни ваъда қилмоқда (gazeta.uz). Юзаки қараганда, бу қарор уй-жой илинжида юрган минглаб ёш оилалар учун катта совғадек кўриниши мумкин. Бироқ ушбу “саховат” замирида ётган иқтисодий мантиқ ва унинг келгуси авлод тақдирига таъсирини чуқурроқ таҳлил қилсак, манзара мутлақо бошқача экани намоён бўлади.

Энг аввало, бугунги кунда Ўзбекистон фуқаролари, айниқса меҳнат фаолиятини энди бошлаган ёшлар нега ўзларининг шахсий даромадлари ҳисобига уй сотиб ололмаяптилар? Нега инсоннинг энг асосий ва табиий эҳтиёжларидан бири бўлган бошпана масаласи бугунги воқеликда етиб бўлмас орзуга айланди? Бунинг сабаби шундаки, ҳозирги капиталистик иқтисодий тузумда уй-жой инсон яшаши учун зарур бўлган макон сифатида эмас, балки бойлик тўплаш ва банклар учун фоиз ишлаб чиқарувчи “молиявий актив” сифатида кўрилади. Сунъий равишда оширилган ер нархлари, қурилиш материаллари бозоридаги монополия ва миллий валютанинг қадри йўқлиги оддий меҳнаткаш даромадини уй нархлари олдида ҳеч нарсага арзимайдиган чақага айлантириб қўйди. Инсонлар ўз даромадлари билан уй ололмаётган бир шароитда, тузум уларга ягона “ечим” сифатида банк кредитини таклиф қилмоқда. Бу эса муаммони ҳал қилиш эмас, инсонни муаммога умрбод боғлаб қўйиш, унинг тақдирини банклар ихтиёрига топширишдир.

Шу ўринда табиий бир савол туғилади: агар ҳукумат ҳақиқатдан ҳам ёш оилаларга ёрдам бермоқчи бўлса, нега буни фоизсиз (рибосиз) амалга оширмайди? Нима учун “ёрдам”, албатта, банк ва унинг фоизи орқали ўтиши шарт? Ахир, давлат бюджетида банкларнинг фоизини қоплаш учун маблағ топилар экан, нега ўша маблағларни ёш оилаларнинг ҳақиқатда оғирини енгил қиладиган ёрдам сифатида берилмаяпти?! Масалан, ҳеч бўлмаганда фоизсиз қарз сифатида бериш ёки арзон ва сифатли уйлар қуриб, уларга таннархида, ҳеч қандай устамаларсиз тақдим этиш мумкин эмасми?! Нима, бунга давлатнинг кучи етмайдими?!

Аввало, албатта, давлатнинг бунга кучи етади, агар юрт бойликлари талон-торож қилинмаса, нархларни сунъий равишда қимматлаштириш бўлмаса, коррупция ва монополияга чек қўйилса. Энди анави “ёрдам” дейилаётган нарсани банклар билан боғланаётганига келсак, бунга шундай жавоб бериш мумкин: капиталистик бошқарувда давлат, хусусан, унинг бюджети йирик молиявий корпорациялар ва банкларнинг фойда кўришини таъминлайдиган бир воситага айлантирилади. Бу ҳолатда эса, “ёрдам” аслида халқимизга эмас, балки банкка кўрсатиляпти. Чунки фармонга кўра, банк фоизларининг Марказий банк ставкасидан ошган қисми бюджетдан қоплаб берилади. Марказий банк асосий ставкаси эса, бугун 14%ни ташкил қилади. Давлат дастури асосидаги имтиёзли ипотека кредитлари, сўнгги ўзгаришларга кўра, 19,5% этиб белгиланган. Демак, 14%дан ошган 5,5%гача бўлган маржа, яъни банк фойдаси давлат бюджетидан қопланади. Энди Ўзбекистондаги банклар таклиф қилаётган тижорий ипотека кредитлари ставкалари, маълумотларга кўра, 23%-31% оралиғида. Бундан кўринадики, уларнинг 9%-17% оралиғидаги фойдаси ҳам бюджетдан қоплаб берилади. Демакки, банклар ҳеч қандай ҳолатда зарар кўрмайди, уларнинг фойдаси кафолатланяпти. Энди ўзингиз хулоса қилинг, бу ерда ёрдам халққа бериляптими ё банкларгами?

Бу ерда яширин схема фош бўлади. Яъни давлат бюджети маблағларини банклар фойдаси учун сарфлашнинг қойилмақом усули ойдинлашади. Фақат бу ўринда “ёш оилаларга ёрдам” деган ниқоб қўлланяпти. Шу йўл билан ҳукумат аслида халқ манфаати учун сарфланиши керак бўлган маблағларни давлат ва хусусий банклар фойдаси учун йўналтиряпти.

Энг ёмони, халқимиздан турли туман золимона солиқлар орқали ундирилган бюджет пуллари яна судхўр банкларнинг ҳаром фоизларига сарфланади. Халқимиз эса, кичкина бўлса ҳам уй-жойли бўлиш орзусида қийналиб юраверади ёки мана бундай ипотека кредитлари дастидан умрининг охиригача етадиган қарз сиртмоғини бўйнига олишга мажбур бўлади. Бундан келиб чиқадики, одамлар банк фойдаси учун худди қулдек хизмат қилишга маҳкум қилинади. Ўзбек режимининг мақсади шуми, одамларни уй-жойли бўлиш ҳуқуқини фойда кўриладиган “актив”га айлантириб, уларни қарз ботқоғига ботиришми?! 

Қолаверса, бу ёшларни мавжуд бузуқ тузумга қарам қилиш воситаси ҳамдир. Чунки ипотека кредити олган ёш оила 20-25 йил давомида банкнинг “молиявий маҳкуми”га айланади. Улар ҳаётининг энг гўзал ва ғайратли йилларини фақат банкнинг ҳаром фоизини узиш учун сарфлайдилар. Бундай қарздорлик инсонда қўрқув ва тобелик ҳиссини уйғотади. У ўз ҳуқуқини талаб қила олмайдиган, иш жойидан айрилишдан қўрқадиган ва бузуқ тузумга мутлақо қарам бўлган шахсга айланади. Шунинг учун ҳам капиталистик иқтисод шароитида ёш оилаларга берилаётган бундай “совға”лар аслида уларни тузумнинг итоаткор қулларига айлантириш услубидир.

Энди бунинг исломий ечимига келсак, уй-жойга эга бўлиш ҳар бир инсоннинг яшаш ҳуқуқининг бир қисми бўлиб, Ислом низоми давлатга буни ҳар бир фуқарога таъминлашни вожиб қилган. Шунга кўра, яшаш учун уйга муҳтож бўлганларни давлат ҳеч бир ғаразсиз, қарзлар ва ҳаром фоизларсиз уй билан таъминлаши шарт. Бу борада давлат барча имкониятларини ишга солиши ва масъулиятини ҳис қилиши лозим. Булар қулоққа худди эртакдек эшитилиши мумкин, албатта. Бироқ агар давлат ресурслари оқилона сарфланса, сунъий қимматчиликка барҳам берилса, бу масалани ҳал қилиш қийин кечмайди. Ҳозирги шароитда уй-жойнинг етиб бўлмас орзуга айланиши айнан капиталистик иқтисод тузуми оқибатидир. Ислом тузумида эса, яшаш учун уйга эга бўлиш ҳар бир фуқаро ҳеч бир тўсиқларсиз, қоғозбозликларсиз эришиши мумкин бўладиган оддий ва одатий ишга айланади, иншаАллоҳ.

Форуқ

06.05.2026й