Закотни пул ўрнига товар шаклида берса бўладими?

بسم الله الرحمن الرحيم

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳу. Азиз биродарим, сизга ва қилаётган фаолиятингизга Аллоҳ таоло тавфиқ берсин. Менда закот масаласида бир савол бор эди.

Савол: Савдогар закотини ҳисоблаб чиққандан сўнг, пул ёки тилла билан эмас, балки қўлида қолган савдо молидан бериши мумкинми?

Жавоб: Ва алайкум ассалому ва раҳматуллоҳи ва барокатуҳу. Омин. Яхши тилакларингиз ўзингизга ҳам ҳамроҳ бўлсин.

Ҳа, Ҳанафий мазҳабига кўра, мумкин. Савдо молининг закоти закот санасидаги жорий бозор қиймати асосида ҳисобланади ва одатда 2,5 фоизни ташкил қилади.

Масалан, 100 млн сўмлик савдо моли бўлса, закот 2,5 млн сўм бўлади. Савдогар шу 2,5 млн сўм қийматига тенг товарни закот олувчининг мулки қилиб берса, закоти адо бўлади. Бунда товарнинг қиймати сунъий равишда пасайтирилмайди, балки унинг ҳақиқий жорий бозор қиймати эътиборга олинади.

Далил: Бу масалада Ҳанафий мазҳабининг муҳим далилларидан бири — Муоз ибн Жабал розияллоҳу анҳунинг амалига оид ривоятдир. Имом Бухорий «Саҳиҳ»ида «باب العرض في الزكاة» — «Закотда товар бериш» бобида қуйидаги ривоятни келтиради:

وَقَالَ طَاوُسٌ: قَالَ مُعَاذٌ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لِأَهْلِ الْيَمَنِ: ائْتُونِي بِعَرَضِ ثِيَابٍ خَمِيصٍ أَوْ لَبِيسٍ فِي الصَّدَقَةِ مَكَانَ الشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ، أَهْوَنُ عَلَيْكُمْ، وَخَيْرٌ لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ.

«Товус айтади: Муоз розияллоҳу анҳу Яман аҳлига: “Менга арпа ва жўхори ўрнига закот сифатида кийим-кечакдан беринглар. Бу сизларга осонроқ ва Мадинадаги Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари учун ҳам яхшироқ”, деган».

Бу Расулуллоҳ ﷺнинг тўғридан-тўғри ҳадислари эмас, балки Муоз ибн Жабал розияллоҳу анҳунинг Ямандаги амали, яъни у кишининг ижтиҳодига оид ривоятдир. Ҳанафий мазҳабидаги фиқҳий асос шуки, закотни қийматга эга бўлган бошқа мол билан ҳам адо этиш жоиз. Бадруддин Айний раҳимаҳуллоҳ «Ал-Биноя»да:

وَيَجُوزُ دَفْعُ الْقِيمَةِ فِي الزَّكَاةِ عِنْدَنَا

— «Биз — Ҳанафийлар — наздида закотда қийматни бериш жоиз», деб келтиради ва буни Умар, Ибн Умар, Ибн Масъуд, Ибн Аббос, Муоз ва Товус каби салафлардан келган қавллар билан боғлайди.

Бу борада Имом Касоний раҳимаҳуллоҳ «Бадоеъ ас-Саноеъ»да:

وَأَمَّا الَّذِي يَرْجِعُ إِلَى الْمُؤَدَّى فَمِنْهَا أَنْ يَكُونَ مَالًا مُتَقَوَّمًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، سَوَاءٌ كَانَ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ أَوْ لَا، مِنْ جِنْسِ الْمَالِ الَّذِي وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاةُ أَوْ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ… وَهَذَا عِنْدَنَا

деб ёзади.

Мазмуни: закот қийматга эга бўлган мол билан, у закот вожиб бўлган молнинг ўз жинсидан бўладими ёки бошқа жинсидан бўладими, адо қилиниши мумкин. Бу Ҳанафийлар наздидаги қоидадир.

Шунингдек, «Раддул Мухтор», «Ал-Баҳр ар-Роиқ» каби мўътабар Ҳанафий фиқҳи манбаларида ҳам закот молининг қийматини белгилаш ва закотни қиймат асосида адо қилиш масалалари баён қилинган.

Хулоса: Бу масалада Қуръонда «закотни айнан пул билан беринглар» деган махсус буйруқ йўқ. Расулуллоҳ ﷺ закотнинг тури ва миқдорини баён қилганлар. Саҳобалардан эса закотни бошқа қийматдаги мол билан адо қилиш амали ривоят қилинган. Ҳанафий уламолари ушбу асарлар ва фиқҳий асослардан келиб чиқиб, закот миқдорига тенг қийматдаги товар билан закот беришни жоиз, деганлар.

Шунинг учун савдогар закот миқдорини аниқ ҳисоблаб, шу қийматга тенг товарни закот олувчининг мулки қилиб берса, Ҳанафий мазҳабига кўра закоти адо бўлади. Савол закот масаласининг айнан шу қисмига тааллуқли бўлгани учун, ушбу жавоб билан чекланамиз. Валлоҳу аълам.

Ислом Абу Халил

06.09.2026й