Ўзбекистон резервлари нега ташқи бошқарувга берилмоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

«2026 йил 18 сентябрда Ўзбекистон Марказий банки халқаро резервларнинг бир қисмини ташқи бошқарувга бериш режалаштирилаётганини маълум қилди. Ташқи бошқарувга бериладиган маблағ миқдори ва бошқарувчи компанияларнинг номи очиқланмади». (Spot, 18 сентябр 2026 йил).

Бир қарашда, бу оддий иқтисодий қарорга ўхшайди: хориждаги тажрибали компаниялар маблағни турли жойларга сарфлаб, кўпроқ даромад олиб беради. Бироқ масалага чуқурроқ қаралса, гап фақат даромад ҳақида эмаслиги кўринади. Чунки ташқи бошқарувга оддий маблағ эмас, мамлакатнинг энг муҳим молиявий захирасининг бир қисми берилмоқда.

«2026 йил 1 сентябрь ҳолатига Ўзбекистоннинг халқаро резервлари 72,13 миллиард долларни ташкил этди. Унинг 64,93 миллиард доллари олтин, 6,64 миллиард доллари хорижий валюта активларидан иборат эди. Олтиннинг жами резервлардаги улуши қарийб 90 фоизга етди». (Ўзбекистон Марказий банки, 7 сентябр 2026 йил).

Халқаро резерв — мамлакатнинг оғир кун учун сақланган молиявий таянчидир. У ташқи қарз ва импорт тўловларини амалга оширишда, валюта танқислиги юзага келганда ва иқтисодий зарбалар пайтида ишлатилади. Демак, уни ким ва қандай бошқариши мамлакатнинг молиявий хавфсизлигига бевосита таъсир қилади.

Бу қарор бирданига пайдо бўлмади.

«Ўзбекистон Марказий банки 2020 йилда Жаҳон банкининг “Резервлар бўйича маслаҳат ва бошқарув ҳамкорлиги” дастурига қўшилди. Марказий банк 2024 йилда илк бор АҚШ ғазначилик облигацияларини харид қилди. Энди резервларни активлар, валюталар ва ҳамкор ташкилотлар бўйича кенгайтириш ҳамда портфелнинг бир қисмини ташқи бошқарувчиларга бериш режалаштирилмоқда». (Spot, 18 сентябр 2026 йил).

«2027 йилдан бошлаб Еттилик гуруҳи давлатлари ва бошқа давлатлар чиқарган облигациялар, юқори сифатли, белгиланган даромадли молиявий воситалар ҳамда бошқа қимматли қоғозларга маблағ жойлаштириш кўзда тутилган». (Spot, 19 сентябр 2026 йил).

Демак, жараён босқичма-босқич кетмоқда: аввал Жаҳон банки дастурига кирилди; кейин АҚШ облигациялари сотиб олинди; энди эса резервнинг бир қисмини ташқи бошқарувчиларга бериш ва хорижий қарз қоғозлари доирасини кенгайтириш режалаштирилмоқда.

Ташқи бошқарувда маблағ расман Ўзбекистонники бўлиб қолади. Аммо ажратилган маблағни қайси давлат облигациясига, қайси валютада ва қанча муддатга жойлаштириш каби кундалик қарорларни ташқи компания қабул қилади. Яъни пулнинг эгаси Ўзбекистон бўлади, лекин уни ҳаракатлантириш ваколатининг бир қисми хорижий бошқарувчига ўтади.

Бундан ҳам муҳимроғи, маблағ ҳаракат қиладиган қоидаларни Жаҳон банки шакллантиришда иштирок этмоқда.

«Жаҳон банкининг мазкур дастури марказий банкларга инвестиция сиёсати ва йўриқномаларини тузиш, активларни стратегик тақсимлаш, мезон вазифасини бажарувчи намунавий портфеллар яратиш, хавфларни бошқариш тизимини қуриш, ташқи бошқарувчилар ва халқаро сақловчи ташкилотларни жалб қилишда ёрдам беради». (Жаҳон банкининг расмий саҳифаси, 20 сентябр 2026 йил ҳолатига).

Бунинг маъноси оддий: Жаҳон банки фақат маслаҳат бериб кетмайди. У қайси актив хавфсиз ҳисобланиши, маблағ қайси бозорларга жойлаштирилиши ва қайси ташқи ташкилотлар билан ишлаш тартибини шакллантиришда қатнашади.

Агар ўлчов мезони АҚШ ва бошқа Ғарб давлатларининг облигацияларидан тузилса, кейинги қарорлар ҳам шу мезонга қараб қабул қилинади. Ҳеч ким ҳар сафар «АҚШ облигациясини сотиб ол», деб айтиши шарт бўлмайди. Молиявий йўлак шундай қуриладики, маблағ табиий равишда ана шу давлатларнинг қарз бозорларига оқиб боради.

Хўш, Жаҳон банкида асосий таъсир кимнинг қўлида?

«2026 йил 30 июнь ҳолатига Халқаро тикланиш ва тараққиёт банкида АҚШнинг овоз улуши 15,98 фоизни, Ўзбекистонники эса 0,17 фоизни ташкил этган. АҚШ ушбу банкдаги энг катта ягона овоз эгасидир». (Жаҳон банки, 9 июл 2026 йил).

Бинобарин, Жаҳон банки давлатлардан бир хил масофада турган бетараф ташкилот эмас. У Америка бошчилигидаги капиталистик молиявий тартибнинг муҳим воситаларидан биридир. Америка доллар, қарз бозорлари, Халқаро валюта фонди ва Жаҳон банки орқали бошқа давлатларнинг молиявий қарорларига таъсир ўтказади.

Марказий банк АҚШ облигациясини харид қилганида, амалда Америка ҳукуматига қарз беради. Яъни Ўзбекистон захирасининг бир қисми мамлакатдаги саноат, қишлоқ хўжалиги ёки халқ эҳтиёжларига эмас, Америка давлатининг қарзини молиялаштиришга хизмат қилади.

Ҳозирча ташқи бошқарувга айнан олтин берилиши ёки олтин сотилиши айтилмади. Дастлабки маблағ 6,64 миллиард долларлик хорижий валюта активларининг бир қисмидан олиниши мумкин. Бироқ хорижий облигациялар портфели катта миқёсда кенгайтирилса, олтиннинг бир қисмини валютага айлантириш эҳтимоли пайдо бўлади.

Олтин билан облигация ўртасида катта фарқ бор. Олтин — бошқа бир давлатнинг қарзи эмас. Облигация эса уни чиқарган давлатнинг маблағни кейин фоизи билан қайтариш ҳақидаги қарз мажбуриятидир. Демак, олтинни облигацияга айлантириш мустақил бойликни хорижий давлатнинг қарз ваъдасига боғлашдир.

Масаланинг ҳақиқати шуки, резервларни ташқи бошқарувга бериш фақат кўпроқ даромад олиш учун қилинаётган техник ўзгариш эмас. Бу Ўзбекистоннинг стратегик захираларини Америка етакчилигидаги молиявий тизимга янада чуқурроқ боғлаш жараёнидир.

Молиявий мустамлакачилик бойликни ҳар доим очиқ тортиб олмайди. У аввал бойликни бошқариш қоидаларини белгилайди, кейин уни ўз бозорлари ва қарз қоғозларига йўналтиради. Натижада бойлик қоғозда Ўзбекистонники бўлиб қолади, аммо унинг ҳаракати мустамлакачи давлатлар иқтисодига хизмат қилади.

Ҳақиқий ечим эса, Ўзбекистон каби барча мусулмон юртларини Халифалик давлатида бирлаштириб, Умматнинг олтини, пули ва иқтисодий қарорларини мустамлакачи давлатлар ҳукмронлигидан озод қилишдир.

Бинобарин, Халифалик Жаҳон банкининг резервларни бошқариш дастурига кирмайди, резерв сиёсатини унинг мутахассисларига туздирмайди, Уммат бойлигини ташқи бошқарувчиларга топширмайди ва олтинни мустамлакачи давлатларнинг фоизли қарз қоғозларига айлантирмайди. У Уммат олтинини мустақил пул низоми, иқтисодий қудрат ва мустақил сиёсий ирода учун таянч қилади.

Салоҳиддин

24.09.2026й