Анқара–Тошкент ҳарбий яқинлашуви: ҳамкорлик ортидаги геосиёсий ҳисоб-китоблар
Анқара–Тошкент ҳарбий яқинлашуви: ҳамкорлик ортидаги геосиёсий ҳисоб-китоблар
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
2026 йил 19-20 январ кунлари Ўзбекистон ҳарбий ва хавфсизлик соҳаси раҳбариятининг Туркияга амалга оширган расмий ташрифи расмий баёнотларда “икки томонлама стратегик ҳамкорликни чуқурлаштириш” сифатида талқин қилинди. Бироқ мазкур ташрифнинг мазмуни, формати ва иштирокчилар таркиби уни Марказий Осиёдаги кучлар мувозанатини тубдан ўзгартириши мумкин бўлган АҚШнинг стратегик қадами сифатида кўрсатади. Айниқса, Анқарада илк бор ўтказилган “4+4” хавфсизлик формати – ташқи ишлар, ички ишлар, мудофаа ва махсус хизматлар даражасидаги интеграциялашган учрашув – минтақада шаклланаётган янги хавфсизлик архитектурасидан дарак беради.
Туркия ташқи ишлар вазирлиги тарқатган расмий ахборотга кўра, Анқарадаги учрашувларда минтақавий ва халқаро хавфсизлик, терроризмга қарши кураш, трансчегаравий жиноятчилик, разведка маълумотлари алмашинуви ҳамда ички хавфсизлик соҳасида ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинган.
Туркия ташқи ишлар вазири Ҳакан Фидан мазкур форматни хавфсизлик соҳасида қарор қабул қилишни тезлаштирувчи ва мувофиқлашувни кучайтирувчи механизм сифатида баҳолаган.
Шу ўринда табиий равишда савол туғдилади: Туркия ва Ўзбекистон ўртасидаги бу яқинлашув фақат икки томонлама манфаатлар билан чекланадими ёки унинг ортида кенгроқ геосиёсий режалар борми? “4+4” формати: янги ташқи сценарийми?
Анқарадаги учрашув формати одатда НАТО доирасида ёки АҚШ иттифоқчилари ўртасида қўлланилади. Яъни гап разведка маълумотлари, ички хавфсизлик, ҳарбий режалаштириш, инқирозли вазиятларда мувофиқ ҳаракат қилиш каби масалаларни ягона стратегик платформада уйғунлаштириш ҳақида кетмоқда.
Туркия – НАТО аъзоси, аммо ўзини мустақил сиёсат юритаётгандек кўрсатса-да, хавфсизлик инфратузилмаси ва разведка ҳамкорлиги жиҳатидан АҚШ билан чуқур боғлиқ давлат ҳисобланади. Шу маънода, Анқара орқали Марказий Осиёга кириб келиш Вашингтон учун анча қулай ва “юмшоқ” механизмдир.
АҚШнинг Марказий Осиёга бўлган қизиқиши янги эмас. Аммо сўнгги йилларда бу қизиқиш янада кучайди. Сабаблари аниқ:
– Россия–Ғарб қарама-қаршилиги фонида Москва таъсирини чеклаш;
– Хитойни заифлаштириш ва унинг “Бир камар – бир йўл” ташаббусига муқобил йўлаклар яратиш;
– Афғонистондан кейинги хавфсизлик муҳитини назорат қилиш;
– Исломий ҳаракатлар, миграция ва трансчегаравий таҳдидларни бошқариш.
Бу ерда Ўзбекистон ҳал қилувчи ўрин тутади. Географик жойлашуви, ҳарбий салоҳияти ва минтақадаги сиёсий вазни уни Марказий Осиёдаги таянч давлатга айлантиради.
АҚШ учун Марказий Осиёда Россиянинг ҳарбий устунлиги (КХШТ орқали) ва Хитойнинг иқтисодий экспансиясини тўхтатиш муҳим. Тўғридан-тўғри Вашингтон билан ҳарбий яқинлашув Тошкент учун сиёсий жиҳатдан “ҳазм қилиниши қийин” бўлиши мумкин, аммо “қардош” Туркия билан ҳарбий ҳамкорлик бу ишни енгиллаштиради.
Туркия АҚШнинг Марказий Осиёдаги институционал воситачи давлати сифатида баҳоланади. Бу геосиёсий роллар тақсимотининг бир кўриниши бўлиб, Америка Туркия орқали Ўзбекистоннинг хавфсизлик тизимини:
– НАТО стандартларига яқинлаштириш;
– разведка ва ахборот алмашинувини Ғарб платформаларига боғлаш;
– ҳарбий бошқарув ва таълим тизимини қайта шакллантириш имкони пайдо бўлади.
Анқарада қурол-яроғ, жумладан, “Bayraktar” дронлари ҳақида расмий келишувлар имзолангани ҳақида ҳеч қандай расмий келишув ёки очиқ баёнот берилгани йўқ. Чунки ҳозир қурол сотиб олишдан кўра, ҳарбий бошқарув, кадрлар, разведка ва институционал мувофиқлашув муҳим. Чегара қўшинларида аллақачон “Bayraktar TB2” дронлари қўлланилаётгани маълум. Демак, масала техникада эмас, балки қайси стратегия доирасида ва ким билан мувофиқ ҳолда ишлатилаётганида.
АҚШ қўшинлари минтақани тарк этгач, хавфсизлик бўшлиғини тўлдириш вазифаси минтақавий давлатлар зиммасига тушди. Туркия бу жараёнда АҚШнинг “ишончли вакили” сифатида Ўзбекистонга террорчиликка қарши кураш ва чегара назоратида (айниқса “Bayraktar” технологиялари орқали) кўмаклашмоқда. Ўзбекистон чегараларининг “Bayraktar TB2” дронлари билан ҳимоя қилиниши шунчаки техника хариди эмас. Бу ҳарбий доктринанинг янгиланишидир. Илгари Ўзбекистон қурол-яроғ борасида 80-90% Россияга боғлиқ бўлган бўлса, эндиликда Туркиянинг юқори технологик қуроллари (ANKA, Bayraktar) бу балансни бузмоқда. Туркия қуролларининг кириб келиши – Ғарб ҳарбий саноатининг Марказий Осиё бозорига кириши учун “дарвоза”дир.
Махсус хизматлар раҳбарларининг учрашуви Туркия ва Ўзбекистоннинг терроризм ва радикаллашувга қарши курашда ягона базага эга бўлишини англатади. Бу эса Вашингтон учун минтақадаги вазиятни “масофадан бошқариш” имкониятини кенгайтиради.
Американинг муҳим стратегик мақсадларидан бири – Хитойнинг “Бир макон – бир йўл” лойиҳасига муқобил сифатида Туркия орқали ўтувчи “Ўрта йўлак”ни қўллаб-қувватлашдир. Бу йўл хавфсиз бўлиши учун унинг икки асосий нуқтаси – Кавказ (Озарбайжон) ва Марказий Осиё (Ўзбекистон) ҳарбий жиҳатдан мустаҳкам ва Туркия билан мувофиқлашган бўлиши шарт. Анқарадаги учрашувлар айнан шу хавфсизлик камарини яратишга қаратилган.
Москва учун Туркиянинг (НАТО аъзоси сифатида) Марказий Осиёда ҳарбий жиҳатдан мустаҳкамланиши доим “қизил чизиқ” бўлиб келган. Ўзбекистоннинг Туркия дронлари ва ҳарбий таълим тизимига ўтиши Россиянинг минтақадаги тобора заифлашиб бораётган асосий қурол етказиб берувчи ва хавфсизлик кафолатчиси мақомига жиддий путур етказади. Энг муҳими, Россия буни “НАТОнинг орқа эшикдан кириши” сифатида баҳолаши мумкин. Шунинг учун Ўзбекистон КХШТ аъзоси бўлмаса-да, Москва Тошкентни икки томонлама шартномалар орқали кўпроқ қўшма машғулотларга жалб қилишга уринмоқда. Агар ҳарбий яқинлашув Россия манфаатларига кескин зид келса, Москва миграция қонунчилигини қаттиқлаштириш, энергетик “шантаж”ни кучайтириш ёки қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспортига тўсиқлар қўйиш каби босимларни қўллаши мумкин.
Хитой учун Туркиянинг фаоллашуви Россияникидан кўра бошқачароқ хавотирларни уйғотади. Пекин Туркиянинг Марказий Осиёда фаоллашуви Шарқий Туркистондаги вазиятга таъсир қилишидан чўчийди. Шунингдек, “Бир макон – бир йўл” лойиҳаси доирасидаги йўлларнинг тўлиқ Туркия орқали Ғарб назоратидаги хавфсизлик тизимига ўтишини истамайди. Шунинг учун, Хитой Ўзбекистонга юқори технологик инвестицияларни кўпайтириш орқали мамлакатни ўз иқтисодий орбитасида ушлаб туришга ҳаракат қилади. Шанхай ҳамкорлик ташкилоти орқали терроризмга қарши курашда ўз дронлари ва кузатув технологиялари (масалан, Wing Loong дронлари)ни Туркия техникасига муқобил сифатида таклиф қилаверади.
Россия ва Хитой Анқарадаги “4+4” учрашувини диққат билан кузатиб, ўз таъсир кучларини сақлаб қолишга ҳаракат қилади. Бироқ Туркиянинг минтақага кириши аллақачон қайтмас жараёнга айланган ва бу Марказий Осиёда ғарбча янги хавфсизлик тизими шаклланаётганидан далолат беради.
Демак, Ўзбекистоннинг Туркияга ташрифи шунчаки дўстона сафар эмас, балки Марказий Осиёнинг янги хавфсизлик архитектурасини лойиҳалашдир. Туркия бу ерда АҚШ ва НАТОнинг минтақавий “оператори” вазифасини бажармоқда.
Ўзбекистон ва Туркиянинг “4+4” форматидаги келишуви Туркий давлатлар ташкилот ичида “Хавфсизлик архитектураси” куртакларини яратмоқда. Гарчи расмий равишда ҳарбий блок тузиш ҳақида баёнот берилмаган бўлса-да, амалда Туркия, Озарбайжон ва Ўзбекистон ўртасидаги ҳарбий стандартларнинг бир хиллашиши келажакда муштарак мудофаа тизими учун замин яратади. Туркия учун Озарбайжон Кавказда қандай стратегик таянч бўлса, Ўзбекистон Марказий Осиёда шундай рол ўйнай бошлади.
Анқарадаги учрашувларда имзоланган ҳарбий таълим ва тиббиёт бўйича келишувлар Ўзбекистон армиясининг интеллектуал салоҳиятини ўзгартиради. Ўзбекистонлик офицерлар Туркия ҳарбий академияларида НАТО стандартлари асосида сабоқ олишмоқда. Бу эса келгуси 5-10 йил ичида Ўзбекистон Қуролли Кучлари бошқарув тизимининг тўлиқ модернизация қилинишига олиб келади.
Қозоғистон ва Ўзбекистон ўртасидаги минтақавий етакчилик учун рақобатда, Туркия билан бундай чуқур ҳарбий интеграция Тошкентнинг қўлини баланд қилади. Ўзбекистон минтақадаги энг кучли армия ва замонавий ҳарбий саноатга эга давлат сифатида ТДТнинг шарқий қанотини бошқариши мумкин. Агар Ўзбекистон Туркия технологиялари асосида ҳарбий техника ишлаб чиқаришни йўлга қўйса, у келажакда ушбу маҳсулотларни қўшни давлатларга экспорт қилиш имкониятига эга бўлади. Бу эса, минтақавий етакчилигини мустаҳкамлашга ёрдам беради. Тошкент эндиликда фақатгина кузатувчи эмас, балки Туркия билан тандемда АҚШнинг геосиёсий мақсадларига (Россия ва Хитойни жиловлаш) стратегиясига мос янги минтақавий тартиб ўрнатувчи кучга айланмоқда.
Америка ташқи сиёсатда куч ишлатиш, босим ўтказиш ва ҳарбий аралашувни асосий воситага айлантиргани билан халқаро майдонда ўз имижини ўзи шакллантириб қўйди. Вашингтон учун “хавфсизлик” шиори кўп ҳолларда геосиёсий манфаатларни зўравонлик йўли билан илгари суриш ниқоби бўлиб хизмат қилади. Шу боис, АҚШ дунё ҳамжамияти олдида тобора агрессор давлат сифатида қабул қилина бошлади.
Ана шу шароитда Ўзбекистоннинг ҳарбий ва хавфсизлик масалаларини бевосита ёки билвосита Вашингтон стратегиясига боғлаб қўйиши – ўта хатарли геосиёсий таваккалдир. Чунки АҚШ билан хавфсизлик соҳасида чуқур боғланиш амалий жиҳатдан ўз хавфсизлик сиёсатини бошқа бир хатар ўчоғи бўлган агрессор давлатнинг устувор манфаатларига мослаштиришни англатади. Бундай ҳолатда Ўзбекистон ўз хавфсизлигини мустаҳкамламайди, аксинча, уни чуқурроқ геосиёсий қарама-қаршиликлар гирдобига тортиб кириши муқаррар. Чунки Вашингтон учун “шерик” давлат муайян пайтда ишлатиладиган стратегик восита ҳисобланади. Шу маънода, хавфсизликни АҚШ ихтиёрига топшириш ноаниқ ва хавфли сценарийларга очиқ қолдириш билан баробар.
Хулоса қилиб айтганда, мусулмонларнинг бугунги заифлиги, хавф-хатар остида қолиши ва қадр-қимматининг поймол этилиши Исломдан, унинг ақидаси ва ҳаётни тартибга солувчи қонунларидан узоқлашиб, ўз хавфсизлигини мустамлакачи кучлар қўлига топширишининг табиий оқибатидир. Россия ёки Америка каби зўравон кучлар мусулмонларга на ҳақиқий хавфсизлик, на адолат, на шараф олиб келади. Аксинча, улар мусулмон юртларини парчалаб, заифлаштириб, ташқи кучлар олдида ҳимоясиз қолдиради. Шундай экан, ҳақиқий хавфсизлик соф иймонда ва Аллоҳнинг ҳукмларига бўйсунган ҳаёт тарзидадир. Қачонки Уммат Исломни фақат ибодат доирасида эмас, балки бошқарув, қонун ва сиёсат мезони сифатида қабул қилса, ана ўшанда мол-мулк, номус ва жон дахлсизлиги ҳақиқий маънода таъминланади. Шу боис, мусулмонларнинг иззати, хавфсизлиги ва барқарорлиги фақат ва фақат Исломга қайтиш билан боғлиқ. Бу қайтиш эса, у билан ҳимояланадиган ва унинг ортида туриб урушиладиган Рошид Халифалик Давлатини қайта барпо қилиш билан бўлади. Росулуллоҳ ﷺ дедилар:
إِنَّمَا الْإِمَامُ جُنَّةٌ، يُقَاتَلُ مِنْ وَرَائِهِ وَيُتَّقَى بِه
“Албатта, Имом-халифа қалқондир. Унинг ортида туриб жанг қилинади ва у билан ҳимояланилади”.
Иззатуллоҳ
28.01.2026й
