UzNIF IPO’си: Иқтисодий ютуқми ёки суверенитетнинг топширилиши?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Жорий йилнинг 20 май куни Тошкентдаги “Ҳилтон” меҳмонхонасида Ўзбекистон Республикаси Миллий инвестиция жамғармасининг (UzNIF) IPO (акцияларни бирламчи оммавий жойлаштириш) якунларига бағишланган матбуот анжумани бўлиб ўтди. Тадбирда Иқтисодиёт ва молия вазири ўринбосари Хуршид Мустафоев Тошкент фонд биржасидаги жараёнларда маҳаллий аҳоли ва хорижлик норезидентлар фаол иштирок этганини олқишлади. Вазир ўринбосари буни мамлакат иқтисодиётига нисбатан “юксак ишонч” рамзи деб атади ва Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги (НАПП) томонидан инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи янги қонун лойиҳаси тайёрланаётганини маълум қилди. Шунингдек, анжуманда жамғарма портфелидаги 6 та йирик давлат компанияси 2028 йилгача хорижий бозорларда Американинг “Franklin Templeton” инвестиция ширкати билан ҳамкорликда якка тартибда IPO ўтказиши очиқланди.

Бироқ расмий доиралар “тарихий ҳодиса” деб тақдим этаётган бу воқелик замирида мустамлакачилик характерига эга иқтисодий тузоқ ётибди. IPO механизми мазмун-моҳиятига кўра, халқнинг мулки ва стратегик корхоналарини қоғоз парчаларига бўлиб сотишдир. “Оддий фуқаролар ҳуқуқини ҳимоя қилиш” ҳақидаги баёнотлар норозиликни юмшатиш учун ишлатиладиган сиёсий найрангдир. Зеро, мазкур қонунчиликнинг асл мақсади маҳаллий аҳоли манфаатларини ҳимоя қилиш эмас, балки Ўзбекистоннинг энг муҳим давлат корхоналари ва инфратузилмалари улушини сотиб олаётган Ғарб трансмиллий корпорациялари фойдасини давлат даражасида ҳуқуқий кафолатлаб беришдир.

Лондон фонд биржаси (LSE) расмий ҳисоботларига кўра, ушбу илк халқаро IPO доирасида 603,6 миллион доллар маблағ жалб қилинган. UzNIF жамғармасининг умумий капитализацияси 1,95 миллиард долларга баҳоланиб, фонд акцияларининг 30 фоизи халқаро бозорга глобал депозитар тилхатлар (ГДР) кўринишида, UZNF ва UZ20 коди остида жойлаштирилган. Ушбу акциялар жамғарманинг ўзи томонидан эмас, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги томонидан сотилган. Бу эса тушган барча маблағлар корхоналарни модернизация қилишга эмас, тўғридан-тўғри давлат ғазнасига йўналтирилишини англатади. Яъни ҳокимият ички камомад ва ташқи қарзларни ёпиш учун стратегик бойликларни шунчаки пуллади.

Бу улкан молиявий ўйин ортида BlackRock, Franklin Templeton ва Redwheel каби АҚШ ва Европанинг йирик трансмиллий инвестиция фондлари турибди. Жойлаштириш жараёнида халқаро институционал инвесторлардан йиғилган буюртма ҳажми таклифдан тўрт баравар ошиб, 2,9 миллиард долларни ташкил этган. Натижада 160 дан ортиқ йирик молиявий “йиртқичлар”, хусусан, “якор инвесторлар” ушбу савдога жами 300 миллион доллар нақд маблағ ажратган. “Franklin Templeton” президенти Дженни Джонсон ушбу келишув қисқа муддат ичида хорижий инвесторларга 2,8 миллиард доллардан ортиқ фойда келтирганини мақтаб баён қилди. Бу эса Ўзбекистон ўз активларини хорижлик хўжаларга сув текинга топширганини яққол исботлайди.

2024 йилда ташкил этилган ушбу Миллий инвестиция жамғармасини (UzNIF) бошқариш ҳуқуқининг тўлиқ Американинг “Franklin Templeton” ширкатига топширилгани – иқтисодий суверенитетни бой беришнинг олий нуқтасидир. Бу ширкат дунё бўйича 1,4 триллион доллардан ортиқ активларни назорат қилувчи глобал империализм қуролидир. Фонд портфелига мамлакат ҳаёт таъминоти пойдевори бўлган 13 та энг йирик давлат компанияси (“Ўзбекгидроэнерго”, “Узбектелеком”, “Uzbekistan Airways”, темир йўл ва йирик давлат банклари) киритилган. Эндиликда ушбу корхоналарнинг ички сиёсати ва тарифлари Нью-Йорк ва Лондон офисларида белгиланади. Ғарб капиталистларининг ягона мақсади максимал фойда ундириш бўлгани учун улар давлатдан тарифларни оширишни талаб қилади. Мамлакатда электр энергияси ва газ нархларининг мунтазам оширилиши, ижтимоий нормаларнинг жорий этилиши айнан мана шу мажбуриятларнинг тўғридан-тўғри оқибатидир.

Бюджетдаги улкан дефицит ва ташқи қарзларнинг йилдан-йилга ошиб бориши ҳукуматни мана шундай чорасиз қадамларга мажбур қилмоқда. Келажак авлодлар ҳаққи бўлган бойликлар бугунги куннинг муаммоларини вақтинчалик ҳал қилиш учун совурилмоқда. Бу заиф давлатларни халқаро молиявий қулликка солиш ва бойларни янада бойитиш схемасидир.

Ғарбнинг капиталистик иқтисод маҳсули бўлган акциядорлик жамиятлари ва фонд биржаларининг IPO каби воситалари Исломнинг Иқтисодий низомига тамоман зид бўлган фирибгарлик механизмларидир. Ислом фиқҳи иқтисодий муносабатларни “тан” ва “мол” иштироки устига қуради. Капиталистик ҳиссадорлик ширкатларида эса, инсоний омил мутлақо йўқотилиб, шерикчилик фақат молларда бўлади холос. Акциядорлар ўзлари шерик бўлган компаниянинг раҳбариятини ҳам, бошқа шерикларни ҳам танимайди, масъулиятлари ҳам чекланган бўлиб, ширкат инқирози учун тўлиқ жавобгарликни бўйинларига олмайди.

Биржадаги чайқовчилик орқали реал меҳнатсиз ва ишлаб чиқаришсиз, фақатгина акцияларнинг сунъий нарх ўйинлари ортидан бойлик орттириш Ислом иқтисодининг қоидаси бўлмиш “зарар кўриш фойда олиш билан биргадир” тамойилини поймол қилади. Шариатда ширкат – шерикларнинг бир-бирига берган ваколатига асосланган жоиз битим бўлса, ҳиссадорлик ширкатларида бундай шаръий боғланиш йўқ. Шериклик фақатгина акция сотиб олиш орқали, бир ёқлама хоҳиш-ирода билан содир бўлади ва шу боис, асоси ботил бўлган бундай ширкатлар чиқарган акцияларни сотиш, сотиб олиш ёки улар устида тижорат юритиш шаръан ножоиздир.

Биржа орқали қўлга киритилган фойда шариат тақиқлаган “бировнинг молини ботил йўл билан ейиш” бўлиб, судхўрлик ва қимор каби ҳаром амалдир. Бу тизим реал секторни ривожлантириш ўрнига, молиявий пуфакларни юзага келтириб, иқтисодиётни издан чиқаради. Ислом низоми эса, пул ишлаб чиқарилган маҳсулот билан таъминланишини қатъий талаб қилади.

Демак, бугунги кунда мусулмонлар оммасига “илғор инвестиция воситаси” сифатида тақдим этилаётган IPO ва фонд биржалари аслида капиталистик истилонинг ниқобланган кўринишидир. Иқтисодий адолатга капиталистик механизмларни “исломийлаштириш” билан эмас, балки Исломнинг ўз ширкат ҳукмларини, яъни Инон, Абдон, Музораба, Вужуҳ ва Муфоваза каби шаръий шерикчилик турларини ҳаётимизга қайта олиб кириш орқалигина эришилади.

Салоҳиддин

28.05.2026й