Суриядаги иқтисодий инқироз: Воқелик таҳлили ва исломий низомнинг нажоткор муқобили

Бугунги Сурия иқтисодиёти оғир қашшоқлик, юқори солиқлар ва маошларнинг қадрсизланиши туфайли зўриқиб ишлаётган аҳоли учун оғриқли нуқтага айланди. Ижтимоий норозилик кайфияти ортиб бораётган бир пайтда, инқирознинг табиати ҳақида муҳим ва тақдирий саволлар пайдо бўлмоқда. Хўш, бу ҳолат ўн тўрт йиллик вайронкор урушдан сўнг юзага келган табиий оқибатми? Ёки муаммо анча чуқурроқ бўлиб, давлат бошқаруви ва бойликларни тақсимлашнинг нотўғри тизимига бориб тақаладими?

Ушбу мақолада тизимли муваффақиятсизликларни турли баҳоналар билан оқлашга уринаётган қарашларни таҳлил қиламиз. Шунингдек, иқтисодий бўҳроннинг асл ечими — Ислом низомида эканини унутиб қўйганларга бу тизимнинг афзалликларини яна бир бор эслатиб ўтамиз.

Ресурслар тақчиллиги ҳақидаги афсона: Сурия аслида бой мамлакатми? Бугунги сиёсий доиралар инқирозни ресурсларнинг камлиги билан изоҳлашни хуш кўради. Бироқ Суриянинг географик ва иқтисодий ҳолати бунинг аксини кўрсатмоқда. Мамлакат кучли ва мустақил иқтисодиёт қуриш учун етарли салоҳиятга эга. Шарқий ҳудудлардаги нефть ва газ конлари, чўл минтақаларидаги улкан қуёш энергияси имкониятлари ҳануз тўлиқ ишга солингани йўқ. Саноат учун зарур хомашё базаси, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминловчи ва экспорт салоҳиятига эга унумдор ерлар шулар жумласидандир. Энг асосийси, Сурия юксак илмий салоҳият ва малакали ишчи кучига эга. Демак, муаммо ресурслар етишмаслигида эмас, балки мавжуд бойликларни оқилона бошқара оладиган адолатли иқтисодий тизимнинг йўқлигидадир.

Капиталистик моделларни кўчириб олиш тузоғи. Айрим доиралар Сурияни инқироздан қутқариш учун Хитой, Кўрфаз мамлакатлари ёки Туркия иқтисодий моделларидан фойдаланишни таклиф қилмоқда. Бироқ бу моделларнинг замирида адолатли тараққиётга тўсқинлик қилувчи тизимли нуқсонлар мавжуд.

Масалан, Хитой ўз экспорт қудратини миллионлаб меҳнаткашларни ўта арзон ишчи кучи сифатида ишлатиш, яъни уларнинг қашшоқлиги эвазига қурмоқда. Кўрфаз давлатлари иқтисодиёти эса фақатгина нефть тушумларига боғланган бўлиб, бу манба қуриши билан бутун тизим таназзулга юз тутади. Дунёдаги энг йирик нефть захирасига эга бўлатуриб, бугун қашшоқлик ботқоғига ботган Венесуэла бунга яққол мисолдир. Ҳатто Туркия модели ҳам бойликнинг тор доирадаги гуруҳлар қўлида тўпланиши, юқори инфляция ва уй-жой танқислиги каби муаммолардан холи эмас. Зеро, иқтисодий муваффақият ишлаб чиқариш ҳажми билан эмас, балки бойликнинг адолатли тақсимланиши ва ҳар бир фуқаронинг асосий эҳтиёжлари қай даражада таъминлангани билан ўлчанади.

Ташқи қарамлик ва бойликларни хусусийлаштириш хавфи. Сурия маъмурияти глобал капиталистик тизимга кўр-кўрона интилиб, мамлакатни халқаро лойиҳаларга («Нигоҳ-2030» каби) мослаштиришга уринмоқда. Бу эса нефть конларини чет эл компанияларига бериш ва қишлоқ хўжалиги ерларини ажнабийларга сотиш каби хавфли қонунларнинг қабул қилинишига сабаб бўляпти. Бундай сиёсат мамлакат бойликларини талон-торож қилишга ва маҳаллий мутахассисларни хорижий инвесторлар қўлидаги арзон ишчи кучига айлантиришга олиб келади.

Ҳақиқий мустақиллик ташқи қамалларга бардош бера оладиган, автоном иқтисодий тизимни талаб қилади. Шундагина давлат ажнабийлар иродасига тобе бўлмайди ва Қуръондаги «Аллоҳ кофирлар учун мўминлар устига ҳаргиз йўл бермагай[1]« деган қоидага амал қилган бўлади. Тарихга назар солсак, 1930 йилдаги Буюк Депрессия даврида фақат глобал капиталистик тизимга боғланмаган давлатгина инқироздан омон қолган эди.

Адолатсиз солиқлар ва Байтулмолнинг шаръий даромадлари. Бугунги мақсадли довдирашлар ичида исломий иқтисодий ечимлар атайлаб эътибордан четда қолдирилмоқда. Ваҳоланки, бу низомнинг олтин қоидаси «Токи бойликлар орангиздаги бой-бадавлат кишилар ўртасидагина айланиб қолмаслиги учун…[2]« оятида кўрсатилганидек, бойликни фақат бойлар қўлида тўпланиб қолишига йўл қўймасликдир Ислом бугунги зулмкор солиқ сиёсатини қатъий рад этади. Камбағаллар елкасига тушадиган қўшилган қиймат солиғи ва божхона тўловлари Шариатда «макс» (ноҳақ солиқ) деб аталади ва ҳаром қилинган. Пайғамбаримиз ﷺ марҳамат қилганларидек: «Макс йиғувчи жаннатга кирмайди».

Давлат томонидан электр ва сув каби ҳаётий хизматларнинг ҳаддан ташқари қиммат нархланиши исломий тамойилларга зиддир. Зеро, бу ресурслар шаръан халқнинг умумий мулки ҳисобланади. Ҳадиси шарифда айтилганидек: «Инсонлар уч нарсада: сув, яйлов ва оловда (энергияда) шерикдирлар».

Исломда давлат хазинаси — Байтулмол мустаҳкам ва адолатли манбаларга таянади. Бойлардан олинадиган закот биринчи навбатда муҳтожларга тақсимланади. Нефть ва қазилма бойликлардан келадиган даромадлар хорижий фирмаларга эмас, балки Уммат эҳтиёжларига йўналтирилади. Агар фавқулодда ҳолатларда камомад юзага келса, солиқ фақат ўта бой мусулмонларга солинади. Камбағаллар ва даромади паст қатламга асло оғирлик туширилмайди.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Суриядаги иқтисодий бўҳрон вақтинчалик қийинчилик эмас, балки ташқи кучларга тобелик натижасида юзага келган тизимли инқироздир. Ҳукуматнинг исломий низомни инкор этиши — хоҳ жаҳолат, хоҳ гегамон кучлар билан тузилган сиёсий келишувлар оқибати бўлсин — аҳоли азоб-уқубатларининг асосий омили бўлиб қолмоқда.

Халқни қашшоқлаштириш — унинг иродасини синдириш учун қўлланиладиган эски мустамлакачилик қуролидир. Капитализмнинг ваҳший чархпалагидан қутулиш ва ҳақиқий мустақилликка эришишнинг ягона йўли — илоҳий адолатни таъминловчи исломий иқтисодий тизимга қайтишдир. Фақат онгли жамиятгина бу қоронғуликдан чиқиш йўлини топа олади.

Устоз Аҳмад ал-Қасос

Ҳизб ут-Таҳрир Марказий матбуот бўлими аъзоси

Роя газетасининг 2026 йил 20 май, чоршанба кунги 600-сонидан