Ўзбекистондаги янги энергетика сиёсатининг асл моҳияти

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон Республикасида энергетика тизимидаги сурункали инқирозни гўёки ҳал қилиш мақсадида навбатдаги президент фармони эълон қилинди. Ушбу ҳужжатнинг юзаки кўринишига назар ташланса, унда халқнинг оғирини енгил қилиш, йиллар давомида қишнинг қаҳратони ва ёзнинг жазирамасида аҳолини қийнаб келган электр энергияси чекловларини тўхтатиш ваъда қилинаётгандек туюлади. Расмий хабарга кўра, 2026 йил давомида энергия ресурсларини тақсимлашда “истеъмолни мажбурий чеклаш” амалиётидан бутунлай воз кечилади ва энергия дефицитини оддий фуқаролар ҳисобидан қоплаш тақиқланади (economy). Бироқ ушбу фармонни чуқурроқ таҳлил қилсак, унинг ортида халқ манфаатларига зид бўлган асл моҳият яширинганини кўришимиз мумкин.

Ушбу чора-тадбирларнинг халқ ҳаётига кўрсатадиган салбий таъсирини бир неча аниқ мисоллар билан кўриб чиқиш лозим. Биринчи навбатда, “чироқ ўчирилмайди” деган ваъда аҳоли учун иқтисодий тузоқнинг ўзгинаси. Масалан, қиш кунларида уйини иситиш учун электр печкаларидан фойдаланишга мажбур бўладиган оддий оилани олайлик. Илгари электр маълум соатларда ўчирилган бўлса, энди агар ҳақиқатда ўчирилмаса, бу ҳали яхшилик аломати эмас. Чунки энергия тежамкорлик ва дефицитни қоплаш баҳонасида нархлар кескин оширилади ёки паст кучланиш билан берилади. Бу паст кучланишли электр ҳам барибир ўша қиммат нархда ҳисобланади. Натижада, оила ой охирида тўлайдиган тўлов суммаси уларнинг ойлик даромадидан ҳам ошиб кетиши мумкин. Бу эса инсонларни ё совуқда ўтиришга ёки бор-будини энергия тўлови учун сарфлашга мажбурлайди. Давлат бу ерда масъулиятни ўз зиммасидан соқит қилиб, муаммони халқнинг чўнтагига йўналтирмоқда.

Иккинчидан, энергия самарадорлиги бўйича жорий этилаётган янги “S” тоифасидаги талаблар кичик ва ўрта тадбиркорликка зарба беради. Масалан, бирор ижтимоий соҳа объекти ёки кичик ишлаб чиқариш корхонаси биносини реконструкция қилмоқчи бўлса, у ҳукумат белгилаган қимматбаҳо “энерготежамкор” ускуналарни сотиб олишга мажбурланади. Бу ускуналар эса кўпинча ҳукуматга яқин бўлган монопол компаниялар (ESCO) томонидан олиб келинади. Бу тадбиркор учун қўшимча харажат, маҳсулот ва хизматлар нархининг ошиши демакдир. Оқибатда, бозордаги нарх-наво кўтарилади ва бунинг жабрини яна оддий одамлар тортади. Давлат идораларининг “тежамкорлик” ниқоби остида қимматбаҳо таъмирланиши эса, бюджет маблағларининг халқ эҳтиёжларидан (масалан, тиббиёт ёки таълимдан) кесилиб, беҳуда қурилиш ва технологияларга сарфланишига олиб келади.

Учинчидан, рақамли назорат тизимлари (Big Data ва ИИ) орқали ўрнатиладиган кузатув фуқароларнинг шахсий ҳаётига дахл қилади. Масалан, “ақлли ҳисоблагичлар” ва назорат алгоритмлари уйда чироқ қачон ёқилгани, қанча одам борлиги ва ҳатто қандай маиший техника ишлатилаётгани ҳақидаги маълумотларни тўплайди. Агар фуқаронинг энергия истеъмоли белгиланган “лимит”дан озгина ошса, тизим автоматик равишда уни жаримага тортиши ёки электрни масофадан туриб ўчириб қўйиши мумкин. Бу эса аҳолини доимий қўрқув ва назорат остида яшашга мажбур қиладиган рақамли қамоқхонанинг бир кўринишидир. Инсон ўз уйида ҳам эркин бўла олмайди, доимо “кўп ишлатиб юбормадимми?” деган хавотирда яшайди.

Мазкур тажрибанинг илдизларига назар ташлайдиган бўлсак, ўзбек режими бу чора-тадбирларни мустақил равишда ишлаб чиқмаган, балки у Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ОЭСР) ҳамда Европа Иттифоқининг “энергосамарадорлик” стандартларидан тўғридан-тўғри кўчирилган. Бу тизим тўлиқлигича Ғарб давлатлари, хусусан, Германиянинг “Энергия ўтиши” (Energiewende) ва АҚШнинг неолиберал иқтисодий моделлари асосида шаклланган бўлиб, у ерда “яшил иқтисодиёт” ва “иқлим ўзгариши” деган шиорлар остида энергия ресурслари устидан қаттиқ марказлашган назорат ўрнатилган. Ўзбекистондаги янги фармонда келтирилган биноларнинг энергия самарадорлиги бўйича “S” тоифасини жорий этиш, ESCO-компаниялари орқали молиялаштириш ва соҳани Big Data ёрдамида рақамлаштириш каби чоралар айнан мана шу Ғарб андозаларининг мамлакатимиздаги амалий ифодасидир.

Ўзбекистон ҳукумати Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон Банкининг “энергетика соҳасини трансформация қилиш” бўйича берган қатъий тавсияларини сўзсиз бажариб, “энергия дефицитини истеъмолчилар ҳисобидан қоплашни тақиқлаш” ниқоби остида соҳани субсидиялардан холи қилиш ва тарифларни бозор нархларига ўтказиш сиёсатини амалга оширмоқда. Ушбу институтларнинг мақсади эса, мусулмон ўлкаларини “энергетик мустақиллик” ниқоби остида Ғарб технологияларига қарам қилиш ва қарз ботқоғига ботириш ҳамда стратегик муҳим бўлган табиий бойликларни давлат назоратидан чиқариб, трансмиллий корпорациялар бошқарувидаги хусусий секторга ўтказишдир. Бу ерда “эркин бозор” ва “энергосамарадорлик” тушунчалари мустамлакачиликнинг янги технологик формасини ниқоблаш учун хизмат қилмоқда. Капиталистик демократия тузумида инсон – бу фақат истеъмолчи, унинг ҳаётий эҳтиёжлари эса, фақат пул билан ўлчанадиган, корпорацияларнинг фойда манбаи бўлган оддий товардир. Бу тизимнинг Ўзбекистонда жорий этилиши халқ манфаати учун эмас, балки Ғарбнинг иқтисодий ва технологик доминантлигини таъминлаш учун хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистондаги “энергия ислоҳотлари” – бу капиталистик зулмнинг навбатдаги босқичидир. Халқимиз учун ягона нажот – мустамлакачиларнинг “рақамли назорат” ва “тежамкорлик” ҳақидаги ёлғонларига учмасдан, ўзлигига, яъни Ислом шариатига қайтишдир. Фақат Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Халифаликкина энергия ресурсларини ўз эгаларига – мусулмонларга қайтариб беради ва золимларнинг коррупцион схемаларига чек қўяди. Зеро, ҳақиқий иззат ва фаровонлик фақат Аллоҳнинг адолатли низомидадир.

Ислом бу борада мутлақо бошқача, адолатли ечимни тақдим этади. Исломга кўра, энергия ресурслари хусусий компаниялар ёки давлатнинг истаганча сотадиган мулки эмас. Пайғамбаримиз ﷺ: “Мусулмонлар уч нарсада – сув, яйлов ва оловда шерикдирлар”, – дея марҳамат қилганлар. Демак, бу ресурслар халққа тегишли ва давлат уларни ўзлаштириб олиши ёки халққа қиммат нархда сотиб фойда кўриши мумкин эмас.

Халифалик энергия соҳасини фойда манбаи сифатида эмас, балки фуқароларнинг эҳтиёжини қондирувчи оммам мулки сифатида бошқаради. Халифалик мусулмонларни Ғарбнинг иқтисодий чангалидан қутқаради ҳамда ХВЖ ёки Жаҳон Банки каби мустамлакачилик тузоғи бўлмиш халқаро ташкилотларнинг кўрсатмаларига эмас, балки Аллоҳнинг ҳукмларига бўйсунади. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ

 “Агар шаҳар-қишлоқларнинг аҳли иймон келтирганларида ва тақво қилганларида эди, албатта, Биз уларга осмону ердан баракотларни очиб қўйган бўлур эдик”.   (Аъроф:96)

Салоҳиддин

06.05.2026й