Марокаш саҳроси масаласини халқаро миқёсда ёпиш ва тўлиқ ҳал этиш жараёни бошландими?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Марокаш саҳроси масаласини халқаро миқёсда ёпиш ва тўлиқ ҳал этиш жараёни бошландими?
Устоз Мунажий Муҳаммад
Мағриб юртларидаги Саҳро масаласи мустамлакачилар чизиб кетган «ўлим хариталари» ва «қонли чегаралар» стратегиясининг амалий кўриниши ҳамда мусулмонлар юртларини парчалаш мақсадида ўрнатиб қолдирилган миналанган низо ўчоқларининг яққол намунасидир.
Саҳро масаласи Америка учун Ислом оламининг ғарбий ҳудудига кириб бориш ва уни Европа мустамлакачилари таъсиридан суғуриб олиш воситаларидан бирига айланди. Шу билан бирга, у хавф ва беқарорлик манбаи сифатида хизмат қилиб, АҚШга ўз мустамлакачилик нуфузини турли баҳоналар остида кенгайтириш имкониятини берди. Шу маънода, Саҳро муаммоси 1970-йиллар ўрталарида тўлиқ Америка маҳсули сифатида шаклланди. Вашингтон унинг сиёсий ричагларини БМТ Хавфсизлик Кенгаши орқали назоратга олиб, масалани «де-колонизация» банди доирасига киритди ҳамда БМТнинг Тўртинчи қўмитаси (де-колонизация қўмитаси) муҳокамасига олиб чиқди. Ҳарбий жиҳатдан эса бу масала Полисарио ҳаракати ва Саҳрода жойлаштирилган MINURSO миссияси орқали юритилди.
Саҳро масаласи Америка қўлида Европага қарши мустамлакачилик курашининг асосий воситаларидан бири сифатида хизмат қилди. Трампнинг биринчи президентлик даврида эса у минтақани тўғридан-тўғри ва кучли сиёсий, иқтисодий ҳамда ҳарбий воситалар билан ёриб киришга қаратилган янги услубни жорий этди. Бу эса Марокаш саҳросини — Саҳро ва Африкага очилган эшик, Исломий Мағрибга йўл очувчи дарвоза сифатида — ўз таъсир доирасига олиш орқали амалга оширилди. Сиёсий жиҳатдан Америка Марокаш, Саҳро ва Жанубий Саҳродаги мустамлакачилик масалаларини юритиш учун консулликлар очди. Иқтисодий жиҳатдан эса ўша бокира ҳудуддаги фосфат, газ, нефть, турли металлар ва нодир конлар каби улкан бойликларни ўз компаниялари орқали талон-торож қилишни назорат қилди. Ҳарбий жиҳатдан эса Африкадаги ҳарбий қўмондонлиги «Африком» учун асосий база яратиш, шунингдек, Марокаш ва қўшни давлатларда мунтазам ўтказиб келинадиган «Африка шерлари» ҳарбий машқлари орқали ўз нуфузини мустаҳкамлади. Бундан ташқари, бу масала яҳудий вужуди билан муносабатларни нормаллаштириш орқали уни бутун минтақа таркибига киритишга қаратилган «Иброҳим келишувлари»га ҳам хизмат қилди. Саҳро бўйича Америка стратегиясидаги бу бурилишга Ливия ва Саҳро ҳудудлари — Исломий Мағрибнинг эшиклари — устидан АҚШ мустамлакачилик нуфузининг кенгайиши ҳам туртки бўлди. Ниҳоят, 2020 йил 10 декабр куни Трамп расман Саҳронинг Марокашга тааллуқли эканини эътироф этди ва Оқ уй орқали расмий баёнот эълон қилинди. Европанинг бу тан олишга қарши қатъий позицияси эса икки томон ўртасидаги мустамлакачилик курашининг яққол ифодаси бўлди. Бироқ Африкада АҚШ берган зарбалар ва Европанинг Америка мустамлакачилик юришига қарши ягона ташқи сиёсатдан маҳрумлиги туфайли, бу қаршилик қисқа вақт ичида сукунатга юз тутди. Трампнинг яна президентликка қайтиши эса ушбу ҳолатни янада равшан тасдиқлади.
Шу тариқа, халқаро майдонда таъсири кучли бўлган йирик Ғарб давлатлари – Германия, Франция, Италия ва Испания – Марокаш суверенитети доирасидаги автономия режасини қўллаб-қувватлаш позициясини бирин-кетин намоён қилдилар. Шунингдек, Европа Иттифоқининг фаол аъзолари – Нидерландия, Белгия ва Португалия – ҳам ушбу йўналишда қўллаб-қувватловчилар сафидан ўрин олди. Натижада, 2025 йил 1 июн куни Британия ўзининг аввалги қўллаб-қувватловчи позициясини яна бир бор тасдиқлади. Ташқи ишлар вазири Дэвид Ламмийнинг Рабат шаҳрига ташрифи чоғида у ўзининг марокашлик ҳамкасби Насир Бурита билан қўшма баёнот имзолади. Мазкур баёнотда Британия Марокаш суверенитети асосидаги автономия режасини «низони ҳал қилиш учун энг ишончли, амалий ва барқарор асос» сифатида қўллаб-қувватлашини расман эълон қилди.
Марокаш саҳроси масаласи бўйича халқаро позиция Лаъюн ва Дахла шаҳарларида 29 та консуллик очилиши орқали Марокаш суверенитетини амалда эътироф этиш билан намоён бўлди. Шу билан бирга, MINURSOнинг вазифалари қайта кўриб чиқилиб, автономияни ягона ечим сифатида қабул қилишга йўналтирилган янги сиёсий стратегияга уйғунлаштирилди. БМТ Хавфсизлик Кенгаши 2756-сонли қарор қабул қилиб, MINURSO мандатини 2025 йил 31 октябрга қадар узайтирди. Ушбу қарорда «амалий ва икки томон учун мақбул сиёсий ечимга эришиш» зарурлиги алоҳида қайд этилди. Бу эса аввал таклиф этилган референдум эмас, балки сиёсий ечим йўлини назарда тутади. 2025 йил апрел ойида АҚШ, Франция, Буюк Британия ҳамда бир қатор Африка давлатлари вакиллари Марокаш суверенитети доирасидаги автономияни «ягона жиддий ва амалий вариант» сифатида эътироф этдилар. Мазкур баёнотлар MINURSO вазифаларини янгилаш бўйича муҳокамалар жараёнида билдирилди. Натижада, БМТнинг расмий баёнотлари аввалги референдум ғоясидан бутунлай воз кечиб, қатъий равишда автономия лойиҳасига уйғунлашди.
Шундан сўнг, Трамп ўзининг амалдаги президентлик даврида 2025 йилдаги Тахт байрами муносабати билан қирол Муҳаммад VI номига йўллаган расмий табрик хат орқали Америка Марокашнинг саҳро устидан суверенитетини яна бир бор тасдиқлади ҳамда автономия режасини ягона амалий ечим сифатида қўллаб-қувватлашини билдирди. Мазкур хатда бу позиция «Америка ва Марокаш ўртасидаги кучли ва барқарор шериклик»нинг ифодаси сифатида таъкидланди. Шунингдек, ушбу ҳамкорлик тинчлик ва минтақавий хавфсизликни мустаҳкамлаш, терроризмга қарши кураш, шу билан бирга «Иброҳим келишувлари» доирасида савдо муносабатларини кенгайтиришни ҳам ўз ичига олиши алоҳида қайд этилди.
Саҳро масаласига оид Америка стратегиясидаги мазкур бурилиш, фаол Европа давлатларига кўрсатилган таъсир ҳамда Марокаш ва Жазоирда нуфузга эга Британиянинг тўлиқ қўллаб-қувватлаши натижасида Марокаш саҳроси муаммосини халқаро даражада ёпиш ва уни тўлиқ ҳал қилиш жараёнига йўл очди. Бу ҳолат Марокаш қироли Муҳаммад VIнинг охирги тахт байрами нутқида ҳам ўз ифодасини топди. Қирол шундай деди: «Биз Марокаш саҳросига оид низони ҳал қилиш учун ягона ечим сифатида автономия ташаббусини қўллаб-қувватлаётган халқаро ҳамжамиятнинг ортиб бораётган ёрдами билан фахрланамиз. Шу муносабат билан дўст мамлакатлар Британия ва Португалияга Марокашнинг саҳро устидан суверенитети доирасидаги автономия ташаббусини қўллаб-қувватлаб, конструктив позиция намоён этганлари ва шу орқали жаҳоннинг кўплаб давлатлари мавқеини мустаҳкамлаганлари учун чуқур миннатдорчилик ва юксак эҳтиром изҳор этамиз». Қирол яна қўшимча қилди: «Мен ҳар доим Жазоирдаги биродарларимизга қўл чўзишга интилиб келганман ва Марокаш очиқ ҳамда масъулиятли мулоқотга тайёр эканини билдирганман». Бу баёнот масалага дахлдор маҳаллий тарафлар, яъни Марокаш ва Жазоирнинг низони тугатиш жараёнига фаол равишда киришганини намоён этди. Бироқ ушбу жараён, аввало, ҳар икки режимнинг ташқи сиёсатини йўналтираётган мустамлакачи Британия манфаатларига хизмат қилди.
Жазоирда сиёсий майдон халқаро босим ва дипломатик яккаликни баҳона қилиб, ўз йўналишини аста-секин ўзгартиришга киришди. Бу жараён 2024–2025 йилларда ташқи ишлар вазирлиги баёнотларида расмий нутқнинг юмшатилиши орқали яққол кўзга ташланди. Илгариги «де-колонизация ва тажовузни тугатиш» шиорлари ўрнини эса «тўлиқ ва адолатли сиёсий ечимни қўллаб-қувватлаш» ҳақидаги расмий баёнотлар эгаллади. Шу билан бирга, 2025 йил июл ойида Қатар томонидан ҳам, БМТнинг собиқ дипломати Жамол ибн Умар раҳбарлигида ҳам дипломатик воситачилик ва ярашув ташаббуслари намоён бўлди. Шунингдек, 2021 йилдан буёнги дипломатик узилишларга қарамасдан, сўнгги пайтларда Ужда ва Касабланка шаҳарларига икки консул тайинланди. Барча ушбу қадамлар Жазоир режими Саҳро масаласини ҳал этиш жараёнига босқичма-босқич қўшилаётганини кўрсатмоқда. Бу йўналиш 2025 йил молия қонуни лойиҳасига кўра, Полисарио учун ажратилган маблағнинг 2025 йилда 180 миллион доллардан 120 миллион доллардан камроққа туширилиши, яъни 30 фоиздан ортиқ қисқартирилиши билан янада кучайди. Бу эса Саҳро масаласини тугатиш ва унга киришиш ҳақидаги қарор нуфузли кучлар томонидан қабул қилингани ва уни амалга ошириш вазифаси функционал режимлар зиммасига юклатилганини англатади.
Эй мусулмонлар! Бизнинг масалаларимиз бугун энг ашаддий душманларимиз қўлига ўтиб қолди. Рувайбиза раҳбарлар сабабли улар мустамлакачиликка хизмат қиладиган лойиҳаларга айлантирилди, Исломга қарши урушда савдолашиш воситаси сифатида ишлатилди, «Иброҳим келишувлари» орқали босқинчи яҳудий вужуди олдида бўйсундирилди ҳамда «савдо-сотиқни кенгайтириш» баҳонасида бойликларимизни талаш воситаси бўлиб қолди.
Роя газетасининг 2025 йил 27 август, чоршанба кунги 562-сонидан
