Бахт инсоннинг ўз қўлидами ёки …?
بسم الله الرحمن الرحيم
Бахт инсоннинг ўз қўлидами ёки …?
Биз бахт тўғрисидаги тушунчаларимизни тўғрилаб олмас эканмиз, унга эриша олмаймиз.
Ҳар бир ақлли инсон бахт мавзусига албатта киришади, хоҳ юзаки, хоҳ чуқур. Бахт мавзусига киришиш асносида инсонлар икки нуқтаи назардан бирини асос қилиб олган ҳолда ёндашадилар. Бу нуқтаи назарлар кўпчилигимизга маълум. Бири бахт инсонга Яратувчи томонидан берилади, иккинчиси бахт инсоннинг ўз қўлида, деган шу икки нуқтаи назар. Биз бахт мавзусига чуқур киришишдан аввал бу икки нуқтаи назардан қайси бири орқали ёндашишимизни ечиб олишимиз керак. Бунинг учун эса, бу икки нуқтаи назарнинг келиб чиқишига эътибор қаратамиз.
Аввало, бахт Яратувчи томонидан берилади, деган нуқтаи назарга тўхталсак. Демак, бахтни Яратувчи томонидан берилади, деб биладиганлар ўз-ўзидан маълумки яшашдаги енгиллик, шу жумладан бойлик ёки ҳаётдаги синовларнинг осон келиши, ота-она, фарзанд ва ҳоказоларни ҳисобга олишлари мумкин. Балки биз бу ерда баъзи инсонларнинг бахт Яратувчи томонидан берилади, деб билишларига сабаб бўладиган нарсаларни айтиб ўтмагандирмиз. Лекин умумий жиҳатдан олиб қаралганда, бу дунё ҳаётида Яратувчи бизга берадиган нарсалар имтиҳон қилинишимиз юзасидан берилади. Мисол учун бойлик ёки камбағаллик, соғлик ёки касаллик. Хуллас берилган ҳар бир нарсага диққат-эътибор қаратилса уларнинг замирида инсон учун синов борлигини тушуниш қийин эмас. Ҳатто Аллоҳ Таоло томонидан берилган диннинг берилишида ҳам инсоннинг ихтиёри рол ўйнамаган. Дин билан боғлиқ инсоннинг ихтиёри рол ўйнайдиган жиҳат эса, уни қабул қилиш ёки рад қилишдир. Албатта, инсондаги ихтиёр мавзуси эса, аслида нуқтаи назарнинг кейингисига тааллуқли, лекин биз бу ерда тушунилиши осон бўлиши учун динни ҳам келтириб ўтдик. Яратувчи томонидан инсонга берилган юқорида айтиб ўтилган нарсалар ва улардан бошқалари ҳам инсоннинг ихтиёри рол ўйнамаган ҳолда берилган нарсалардир. Яъни аввалги мисол орқали тушунтириб ўтсак, бойликка эга бўлиш кўплаб инсонларнинг хоҳиши, лекин уларнинг баъзилари бойликка эга бўлгани ва аксари эга бўлмаганига эътибор қаратсак, бу масалада инсоннинг ихтиёри ёки хоҳиши ҳеч қандай рол ўйнамаслигини билиб оламиз. Бойлик ҳам ризқ масаласига оиддир, бундай эканлигини билишимиз бу масалани ойдинлаштиради. Ота-онадан ёки фарзанддан айрилишни инсонларнинг деярли барчаси истамайди, лекин бу ҳолатда ҳам уларнинг ихтиёри, яъни истамасликлари ҳисобга олинмаслигини тушуниш қийин эмас.
Қисқа қилиб айтганда, Аллоҳ Таоло томонидан бериладиган нарсалар инсон учун қазовий ҳолатдир. Яъни бунда инсоннинг ҳеч қандай роли йўқ ва бу нарсаларда эга бўлишга, ўзгартиришга ёки қайтаришга у қодир эмас. Демак, қазовий ҳолатда келган енгиллик, бойлик, қийинчилик, камбағаллик ёки ота-она, фарзанднинг борлиги ёки йўқлиги Аллоҳ Таоло томонидан бўлиб, бу жиҳатлар ўзида инсон учун синов ҳолатини мужассам этади. Шу билан бирга айтиб ўтилиши керак бўлган яна бир масала баъзи инсонлар бу дунё ҳаётида кўпроқ умр кечиришни ҳам бахт сифатида билиб олганлар. Инсон учун берилган умрда ҳам албатта инсоннинг ихтиёри рол ўйнамайди, шунингдек кўп умр кўришлик ҳам инсон учун доимо бахт сифатида қабул қилинавермайди, ҳатто узоқ умр кўрганларнинг ўзлари учун ҳам.
Энди иккинчи нуқтаи назар бўлган бахт инсоннинг ўз қўлида, дейилишини ёритиб ўтайлик. Бу нуқтаи назар инсоннинг ихтиёри билан боғлиқ бўлиб, унда инсон бахтга ўз амаллари билан эришиши назарда тутилади. Бу нуқтаи назардан ёндашувчиларнинг аксаридаги катта хатолик ризқ масаласини ҳам инсоннинг ихтиёрига боғлаб юборганликларидир. Бундай ёндашув капиталистик ақида фикрларидан таъсирланган инсонларда учрайди. Демак, биз бахт инсоннинг ўз қўлида, дея ёндашувимизда ризқ масаласини киритмаслигимиз керак. Чунки ризқ юқорида айтганимиздек, инсоннинг ихтиёри рол ўйнамайдиган жиҳатга алоқадор масалалардан. Шунинг учун аслида бахт инсоннинг ўз қўлида, дейилган нуқтаи назарга бойликка эга бўлишнинг алоқаси йўқ. Бу нуқтаи назардан эса, инсоннинг ўз ихтиёри билан амалга оширадиган ва эга бўлишда унинг ихтиёрига, ҳаракатларига боғлиқ бўлган нарсаларга эътибор қаратишимиз керак. Бунинг учун эса инсоннинг ихтиёрига боғлиқ бўлган жиҳатларни яхши тушуниб олишимиз лозим.
Ҳаёт ишларини қай тарзда тартиблаш ҳам инсоннинг ихтиёридаги иш. Чунки Ислом Аллоҳ Таоло томонидан берилганлиги билан бир қаторда уни қабул қилиш инсоннинг ихтиёрига топширилган. Албатта, ҳамма ҳам ҳолислик, ҳақ ва тўғрилик билан ҳаракат қилавермайди. Бошқа динларга ёки ҳаёт ишларини тартиблашдаги бошқа ақидаларга эътиқод қилиш ҳам инсоннинг ўз ихтиёрида. Демак, инсон ҳаётини Ислом ақидаси асосида ёки капиталистик ақида асосида шакллантириши унинг ихтиёри бўйича бўлади. Биз бахтни тушунишимиз ва таърифлашимиз учун ёндашиладиган жиҳат ҳам айнан мана шудир. Яъни инсон ҳаётини қандай шакллантиришига қараб унинг бахт ҳақидаги тушунчаси шаклланади, натижада у аслида бахтнинг ҳақиқатидан узоқлашади ёки бахтнинг ҳақиқатини англаб етади. Бу унинг ҳаётини нима асосида шакллантиришдаги танловига боғлиқ.
Мисол учун капиталистик тушунчада бахт бу тана лаззати ҳисобланади. Яъни инсон ўзи учун танани лаззантирадиган нарсаларга кўпроқ эришиши унинг бахтидир. Шундан келиб чиқиб барча тана лаззатларига эга бўлишнинг йўли бойлик ва қанча кўп бойликка эришилса бу тана лаззати учун имкониятнинг шунчалик кенгайиши, деб биладилар. Лекин ақлу фаросат эгасида аслида мана шу бахтми, деган савол туғилиши табиий.
Аслида бахт қандай?
Инсон ўзининг яратилганлигини англаганидан кейин ўз Яратувчиси истаганидек яшаши кераклигини осонлик билан идрок қилади. Шунинг учун Яратувчи томонидан инсониятга берилган, У зотнинг буйруқ кўрсатмаларини ўз ичига олган китобларга диққат эътиборини қаратади. Натижа эса Исломга келиб тўхтайди, айни вақтда буни исботлаб ўтиришнинг ҳожати йўқ. Демак, Исломни Яратувчининг буйруқ ва қайтариқларини ўз ичига олган дин, деб қарайдиган инсон шу дин бўйича яшашни тўғри яшаш, деб қабул қилади. Ва у ўзи тўғри, деб билган шариат бўйича амал қилиши унинг қалбини хотиржам қилади. Чунки у ўз Яратувчисининг буйруқлари ва қайтариқларига риоя қилаётганини ҳамда натижада инсон ўз амалларидан Яратувчиси рози эканлигини ана шу шариат орқали ҳис қилиб туради. Амаллари шариатга мос келса тўғри, деб ва шариатга мос тушмаса хато, деб билади. Инсон учун ўз Яратувчисининг розилигини ҳис қилиш ва тўғри яшаётганини идрок қилиш қалбини хотиржам қилади. Бу хотиржамлик фақат бу дунё ҳаёти билан эмас, кейинги ҳаётининг кафолати билан ҳам боғлиқдир. Яъни мусулмон бу дунё ҳаётида қийинчиликларга учраётган бўлсада, Яратувчисининг шариатига амал қилаётгани унинг қалбини хотиржам қилади. Асл бахт мана шудир. Бу бахтга эришиш эса инсоннинг ўз ихтиёри доирасидан бўлиб, унга интилиш ёки ундан юз буриш унинг ўз хоҳишига боғлиқ.
Хизб ут Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ
15.09.2018й.
