بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Асосий муаммонинг ечими

16 — қисм

Инсон қаердан келди?

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ

(Қасамки), Биз инсонни (яъни Одам алайҳис-саломни) лойнинг мағзидан яратдик. (Мўъминун:12)

Уни нима кутяпти?

ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ

"Сўнгра, албатта, сизлар бундан кейин ўлгувчисизлар. Сўнгра, албатта, сизлар қиёмат куни қайта тирилтирилувчисизлар".             (Мўъминун:15,16)

Нима учун яратилди?

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ

"Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим". (Ваз-зариёт:56)

Бунинг натижаси нима?

فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً

"Агар Мен томонимдан сизга ҳидоят келганида ким ҳидоятимга эргашса, у адашмас ва бадбахт бўлмас. Ким менинг зикримдан юз ўгирса, албатта унга торчилик ҳаёти бўлур ва қиёмат куни уни кўр ҳолида тирилтирурмиз".(Тоҳа:123-124)

Инсон қаердан келди? Уни нима кутяпти? У қандай мақсад учун яратилди?

Инсон ҳаётидаги асосий муаммо — унга бу ҳаётнинг ҳақиқати, бу дунё ҳаётининг ундан олдинги ва кейинги нарсаларга алоқаси ҳақида умумий фикр беришлик билан ечилади. Асосий муаммонинг ечими топилган тақдирдагина бошқа муаммоларни ечиш осон бўлиб қолади.

Инсоннинг иккинчи даражали муаммолари

Инсоннинг иккинчи даражали муаммоларидан бешинчиси – айбдорлик ҳисси

    Психология китобларида ёзилишича, инсон ёмон бир амал содир этиши натижасида унда айбдорлик ҳисси пайдо бўлади, у ҳоҳ бу амални ўз ихтиёри билан қилган бўлсин, ҳоҳ мажбурият орқали қилган бўлсин, фарқи йўқ. Айбдорлик туйғуси инсонга кучли таъсир қилади, у бу нарсадан осонликча қутула олмайди, чунки бундай амаллар ахлоқий қийматлар ва диний таълимотларга зиддир. Инсон ҳар гал ёмон амал қилиши натижасида пайдо бўладиган айбдорлик туйғуси муаммоси инсоннинг ҳаётига қаттиқ таъсир қилади. Бу туйғу вақти-вақти билан пайдо бўлиб туради, шунинг учун инсон бу нарсадан қутула олмайди.

     Инсон мажбурийми ёки ихтиёрийми, қандай вазиятда гуноҳ содир қилмасин, ислом ақидаси бу муаммонинг ечимини берди. Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло – ўта мағфиратли – Ғафур ва ўта раҳмли – Роҳиймдир. У Ўз қулларининг тавбаларини қабул қилувчи Зотдир. Бундан ташқари, хатолар содир қилиш – инсонга хос хусусиятлигини Ислом дини тасдиқлайди. Инсоннинг гуноҳ қилишлигини кўплаб сабаблари бор, улардан бири – унинг унутувчанлиги.

     Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:

وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا

"Батаҳқиҳ, илгари биз Одам билан аҳдлашган эдик. Лекин у унутди. Унда азму қарор топмадик".                                                             (Тоха: 115)

     Одам Алайҳиссаломнинг унутувчанлиги унинг ўзига нисбатан қилган адолатсиз ҳаракатининг сабаби бўлди.

     Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло Ўз Китобида шундай дейди:

قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

"Икковлари: "Эй, Роббимиз, биз ўзимизга зулм қилдик. Агар Сен бизни мағфират қилмасанг ва бизга раҳм қилмасанг, албатта, зиён кўрганлардан бўламиз", дедилар.                                                               (Аъроф:23)

     Одам Алайҳиссалом ва унинг жуфти айбларига иқрор бўлдилар ва Аллоҳ Таоло олдида тавба қилдилар. Уларнинг итоатсиз бўлганларининг сабаби шайтоннинг вас-васлари эканлиги ҳақида Аллоҳ Таоло бизга хабар беради:

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ

"Шайтон уларни ундан оздирди ва бўлган нарсаларидан чиқарди".                                                                      (Бақара:36)

Аллоҳ Субҳанаҳу Таоло Одамга тавба қилишликни кўрсатди ва у Роббисининг олдида тавба қилди:

فَتَلَقَّى آدَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

"Бас, Одам ўз Роббисидан сўзларни қабул қилиб олди, кейин у Зот унинг тавбасини қабул қилди. Албатта, У тавбаларни қабул қилгувчи ва раҳмли Зотдир".                                                                          (Бақара: 37)

Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таолонинг инсонларга нисбатан муомаласи мана шундай. Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади:

 Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَذَهَبَ اللَّهُ بِكُمْ وَلَجَاءَ بِقَوْمٍ يُذْنِبُونَ فَيَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ فَيَغْفِرُ لَهُمْ

يَقُولُ اللهُ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ حَسَنَةً، فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا. وَأَزِيدُ، وَمَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَجَزَاؤُهَا مِثْلُهَا، أَوْ أَغْفِرُ، وَمَنْ عَمِلَ قُرَابَ الْأَرْضِ خَطِيئَةً، ثُمَّ لَقِيَنِي لَا يُشْرِكُ بِي شَيْئَا جَعَلْتُ لَهُ مِثْلَهَا مَغْفِرَةً، وَمَنْ اِقْتَرَبَ إِلَيَّ شِبْرًا، اِقْتَرَبْتُ إِلَيْهِ ذِرَاعًا، وَمَنْ اِقْتَرَبَ إِلَيَّ ذِرَاعًا، اِقْتَرَبْتُ إِلَيْهِ بَاعًا، وَمَنْ أَتَانِي يَمْشِي، أَتَيْتُهُ هَرْوَلَةً

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Энди битта масала қолди: гуноҳни ихтиёрий эмас, мажбурланган ҳолда содир қилиш. Бундай ҳолатда Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло Ўз ҳикмати билан унга белгилаб  ёзиб қўйган қазо бўлади. Бундай кишининг ҳолати қазо ва қадарга иймон келтирган кишининг ҳолати бўлади – агар инсон бу қийинчиликларга  сабр қилса, у савобга – мукофотга лойиқ бўлади. У Аллоҳдан яхшилик ва ёмонликлардан ҳимоя сўрайди. Агар у гуноҳни ўз ихтиёри билан қилмаган бўлса, у ўзини айбламаслиги керак бўлади. Чунки у гуноҳни ўз ихтиёри билан қилган бўлганида эди, ўзини айблаши тўғрироқ бўлар эди. Агар кимдир шариат қонунларига зид равишда амал содир қилган бўлса, у айбланишга лойиқ бўлади, агар у тавба қилган бўлса, бундан мустасно.

     Қазо ва қадарга бўлган иймон инсондан унинг ўзидан ёки унга нисбатан ихтиёрсиз равишда бўлаётган нарсаларга бўйинсунишини талаб қилади, агар инсонда бундан қочиб қутулишлик имконияти бўлмаган бўлса. Шунинг учун бундай ҳолда ўзини ўзи айбламаслиги керак.

     Яна инсоннинг гуноҳ қилишининг сабабларидан бири унинг эҳтиётсизлигидир. Эҳтимол, бирор амал содир қилишдан олдин бепарволик қилиб, у ёки бу эҳтиёжини қандай қондириш ҳақидаги тўғри тушунчани эслолмай қолади. Шунда унинг нафси ақлидан устун келади ва у эса бунга диққат қилмайди, натижада гуноҳ содир қилади. Ақлли одам содир қилишни ният қилган ҳаракати ва унинг оқибатларини инобатга олиб мулоҳаза қилиши лозим. У содир  этадиган амалининг натижасига  ва мусулмоннинг ҳаётий ўлчови бўлган Шариат қонунларига  асосан ўз эҳтиёжларини қондириш натижасига қараши лозим бўлади. Ҳар бир ишни қилишдан олдин ҳаётининг мақсади бўлган – Аллоҳнинг розилигига эришиш учун шаръий ҳукмларни эслаши ва уни дастур қилиб олиши керак.

     Шариатга кўра амалга оширилган ҳаракатлар устида фикр юритар экан, инсон шу тариқа Охират кунидаги жазодан қутулишини англаб етади. Шу тариқа инсон ўз амалларини бу дунё ҳаётидан кейинги ҳаёт билан боғлашни бошлайди. Ва "нима учун?" деган савол туфайли келиб чиқадиган доимий безовталикдан қутулади ва натижада айбдорлик ҳиссидан ҳам халос бўлади.