ДАВЛАТ МУЛКИ
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
ДАВЛАТ МУЛКИ
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Мақолаларимизнинг Умумий мулк мавзусида Аллоҳ томонидан жамоатники деб тайинланган мулклар хусусида тўлиқ ва асосли маълумотларни бериб ўтдик. Бугунги мақоламизда Давлат мулки ҳақидаги маълумотлар билан таништирамиз.
Давлат мулки
Шундай моллар борки, уларга шахснинг эгалик қилиши мумкин бўлгани туфайли умумий мулкка эмас, шахсий мулкка киради, айни пайтда уларда мусулмонлар оммасининг ҳаққи ҳам бўлади. Шу эътибор билан улар умумий мулк ҳам, шахсий мулк ҳам эмас, давлат мулки ҳисобланади. Ер ва кўчма ашёлар каби.
Давлат мулкида мусулмонлар оммасининг ҳаққи бўлади. Уни тадбир билан ишлатиш эса, халифанинг ҳуқуқидир. Бу мулкнинг маълум қисмини хоҳлаган одамига бериши мумкин. Тадбир билан ишлатишининг маъноси шуки, халифа бу мулк устидан тасарруф юритиш ҳуқуқига эга бўлади, шуни мулкчилик дейилади. Чунки мулкчиликнинг маъноси шахснинг ўзи эгалик қиладиган нарсалар устидан ҳукмронлик қилишидир. Демак, Халифанинг фикри ва ижтиҳодига қараб тасарруф қилинадиган ҳар бир мулк давлат мулки ҳисобланади.
Шореъ маълум молларни давлатга мулк қилиб берган. Уларни халифа ўз фикри ва ижтиҳоди билан тасарруф этади. Ўлжа, хирож, жизя кабилар шулар жумласидандир. Чунки шариат уларнинг сарфланадиган жойини белгиламаган. Агар белгилаганида ва халифа раъйи ва ижтиҳодига ҳавола қилмаганида улар давлатнинг эмас, шариат белгилаган жиҳатнинг мулки бўлиб қоларди. Шунга кўра, закот давлатнинг мулки ҳисобланмайди. Чунки шариат улар сарфланадиган саккиз ўринни белгилаб қўйган. Байтулмол эса, уларни ўз жиҳатларига сарфлаши учун захира қилиб туриладиган жойдан бошқа нарса эмас.
Тўғри, умумий мулкни ҳам, давлат мулкини ҳам давлат идора қилиб туради. Лекин бу икки мулк ўртасида фарқ бор:
1. Умумий мулкдан жорий қилинган тадбир асосида ҳамма одамлар бир хил фойдалансалар-да, лекин унинг асл эгалигини давлат ҳеч кимга бериши мумкин эмас. Масалан, сув, туз, яйлов ва кўчалардан ҳамма бир хил фойдаланади. Уларни шахсларга бериш мутлақо жоиз эмас.
2. Давлат мулкини эса, ҳаммасини муайян шахсларга бериб, бошқаларга бермаслиги жоиз. Халқ манфаати бермасликни тақозо қилади, деб билса, давлат уни баъзи шахсларга бермаслиги ҳам мумкин. Масалан, хирожни экин экишлари учун фақат деҳқонларга бериши ҳам, ҳеч кимга бермасдан унга қурол сотиб олиши ҳам мумкин. Фуқаро манфаати учун қайси иш маъқул кўрилса, ўша иш қилинади.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
26.03.2019й.
