Айнан фикрий иймон ёки ақлий иймон Аллоҳ рози бўладиган иймондир
Айнан фикрий иймон ёки ақлий иймон Аллоҳ рози бўладиган иймондир
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Ислом айнан ақлий иймон келтиришни талаб қилди. Бунга далиллар ақл эгалари учун хитоб қилинганлиги айтилган оятлардир. Инсон Аллоҳнинг борлигини ва У зот бутун борлиқни ҳамда инсоннинг ўзини яратган Яратувчи эканлигини ақли билан идрок қилар экан, бундай инсонда учта нарса: Яратувчининг буюклигини ҳис қилиш туйғуси, Ундан қўрқиш туйғуси ва Уни муқаддас, деб билиш туйғуси ҳосил бўлади.
Инсонда бирор нарсани нима эканлигини билиш ёки бирор инсоннинг ким эканлигини билишда сезгилар орқали ҳис қилиш ва шу ҳис қилинган воқелик борасида фикрлаб, идрок қилишдан бошқа йўли йўқ. Чунки инсонда сезгисига тушган нарсалар устида фикрлаш шаклланган, холос. Инсон ундан ортиғига эриша олмайди, у шундай яратилган. Демак, Аллоҳни таниш ҳам ақл ёрдамида бўлади, холос. Бундан бошқача бўлиши мумкин эмас. Инсон ўз табиатидан бундан бошқача ҳолатни қидириши худди олма дарахтидан узум кутишдек ёки мевасиз дарахтдан мева олишга интилишдек кабидир. Биламизки, Аллоҳ Таоло инсонга тоқатидан ортиқ нарсани юкламайди, яъни инсонда йўқ нарса унга юкланмаган. Таниш ва билиш ақл ёрдамида бўлар экан, таниш ва билиш орқали ишонч билдириш ёки иймон келтириш ҳам ақлга боғланган ҳолда юз беради. Шу инсон табиатига хосдир.
Агар иймон келтирганини даъво қиладиган инсон бошқа амалларини шу иймонидан келиб чиқиб бажармаса, мисол учун савдода Аллоҳдан қўрққан ҳолда савдолашмаса, бу ҳолатдан ақл иймон келтиришнинг ўрни эмас, деб хулоса чиқарилмайди. Бундай ҳолат овқатда айб бўлса, овқат пиширишда қозондан фойдаланилмаслиги керак, деб хулоса чиқаришга ўхшайди. Яъни кимнидир ақлий иймон келтирди, деб гумон қилинса ва шу одам бирор ишида шариатга амал қилмаса, ақл иймон келтиришнинг ўрни эмас, дейилишига тўғри сабаб бўлмайди. Балки у одамнинг иймони мукаммалликка етмаган ёки бу инсон ҳақни таниб, ундан юз бурувчи инсонлар тоифасидан ҳисобланади. Ақлий иймон келтиришни танқид қилувчиларнинг ҳам порахўрликда айбланаётганини ёки мўминларга қарши ёлғон кўрсатмалар бериб, қамалишига сабаб бўлаётганларини кўряпмиз.
Энди тузум жиҳатидан қарайдиган бўлсак, Аллоҳнинг динидан бошқа тузумларни ёмон кўриш мўминга хосдир. Нисо сурасининг 65-ояти маъносидаги Росул с.а.в чиқарган ҳукмларга жисман бўйинсуниш ва қалбан таслим бўлиш мўминнинг сифати эканлигини билдирилиши ҳам буни кўрсатиб турибди. Ботил тузумларни ёмон кўришни ва уларга нафрат билан қарашни танқид қилувчилар, аввало мабда, ақида, тузум, дегани нима эканлигини тушуниб олсинлар. Балки шунда бу танқидчиларнинг ўзларида ҳам Аллоҳнинг шариатидан бошқа ҳукмларга нисбатан мўминларга хос бўлган муносабат шаклланар. Мўминнинг ботил тузумларга нафрати Аллоҳга бўлган муҳаббати, Ислом ақидаси ва умумий қилиб айтганда, Аллоҳнинг динини тушунганлиги натижасидир. Чунки Аллоҳнинг мукаммал динини тушуниш билан у ботил тузумларнинг қанчалик жирканчли эканлигини нисбатлай олади. Йўқса, унинг учун шариат ҳам, бошқа ботил тузумлар ҳам бир қаторда оддий ҳукмлар сингари тасаввур уйғотади. Натижада, ботил тузумни ёмон кўрувчиларга нисбатан ажабланиш кайфиятида ёки танқидий муносабатда бўлади. Аллоҳ Таоло Моида сурасида Ўзининг ҳукмлари билан ҳукм юритмаганларни кофир, фосиқ, золим деб айтганлиги унинг учун тушунарсиз ва аҳамиятсиз бўлиб қолаверади. Чунки бундай инсонлар Ислом талаб қилган ақлий иймон келтиришни танқид қилишларидан ақидага бўлган иймоннинг асл моҳиятини англамаганликлари кўриниб туради.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ
07.08.2019й
