بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ал-Мезон — ўлчов

Инсоннинг фикрлаши, нафси ва феъл-атворининг ўлчови

7-қисм

     Юқорида айтиб ўтганимиздек, инсон тафаккури, нафси ва ҳаттаи-ҳаракатларида хатолик бўлса муаммолар келиб чиқадиган Аллоҳ Таолонинг ягона махлуқи ҳисобланади. Фикрлашга оид бўлган мисолларни юқорида келтириб ўтдик. Келинг, энди буни нафсия тарафидан кўриб чиқамиз.

б)- нафсия:

1-“Нафс” атамасини нотўғри тушунишлик жуда кўплаб хатолар пайдо бўлишига олиб келди. Натижада инсон кучли изтироб ва азоблардан холи бўлган бахтли ҳаётидан айрилди.

2- ғаризаларнинг моҳияти ҳақида тўғри тушунчанинг йўқлиги, узвий эҳтиёжлар билан ғаризалар ўртасидаги фарқни тушунмаслик, узвий эҳтиёжларни қўзғатувчи омиллар ички эканлигини нотўғри тушуниш қуйидагиларга сабаб бўлди:

• Қарорларни қабул қилишдаги номутаносибликка;
• Инсоннинг асосий эҳтиёжларига нотўғри қарашга;
• Ғаризаларнинг қўзғалиш сабабларини ва уларнинг жамоий ҳаётда намоён бўлишини нотўғри аниқлашга.

 3- Нафс тадқиқотчиларининг ғаризалар ва уларнинг кўринишларини қондирмаслик оқибатида пайдо бўладиган муаммоларга нотўғри қараши ғаризаларни тўғри қондиришни тушунмасликни шакллантирди. Улар ғариза кўринишларини қондирмаслик жисмоний ва руҳий касалликларни келтириб чиқаради деган қарорга келишди. Бундай тушунча қонунчиликда ўз аксини топди, натижада, у ёки бу муаммони ҳал қилиш учун нотўғри қонунларни чиқара бошлашди.

4- Ғариза кўринишларини моҳиятини тушунишликдаги нуқсон, ғариза ва унинг кўринишлари ўртасидаги фарқнинг йўқлигига олиб келди. Бунинг оқибатида бир кўринишни бошқаларининг ҳисобига тузатиш имконияти йўқолди.

5- Ғаризалар ва уларнинг кўринишларини тўғри тартиблаштиришнинг муҳимлигини тушунмаслик ғаризаларнинг бебошлиги, тартибсизлигига дучор қилди ҳамда руҳий касалликлар ва изтиробларнинг пайдо бўлишига олиб келди.

6- Тадаййюн – диндорлик ғаризасини тушунишдаги хатолик диндорликни шахсий ташвишга айлантирди. Бунинг оқибатида кўплаб инсонлар шахсларни ва ғояларни илоҳийлаштиришга интилдилар. Шунингдек, ҳар-ҳил мўъжизалар ва ҳеч кўрилмаган нарсаларни қидириш, рекорд ўрнатишга интилиш бошланди.

7- Узвий эҳтиёжлар ва ғаризаларни қўзғатадиган нарсанинг моҳиятини тушунишликдаги нуқсон майлни ўзини қондиришдаги ўлчовга айлантирди. Инсонлар унга тўғри ўлчовдаги ва тўғри қондиришга муҳтож бўлган оддий майл сифатида қарамадилар.

8- Инсонларнинг ҳисларининг, майлларининг моҳиятини тушунмаслик, тафаккур билан нафс ўртасидаги боғлиқликни тушунмаслик инсонларнинг нафсиясини нотўғри шакллантиришларига олиб келди.  Натижада ҳис-туйғулар инсонни эгаллаб олганида, у уларнинг қўзғалишини тартиблаштириб, керакли шаклда қониқтира олмайди, чунки унда бу ҳис-туйғуларнинг нима эканлигини тушунтириб берадиган тушунчанинг ўзи йўқ эди. Бу эса шахснинг иккиланишига олиб келади, бунинг оқибатида инсонлар доимий асабийлашадилар, безовталанадилар.

     Инсонда иккиланиш муаммосини ҳал қилиш ҳам муваффақиятсизликка учради. Бу ҳис-туйғуларни аниқлаштириб берадиган тушунчаларни излашни ўрнига, инсонлар бу нарсадан чалғитувчи вақтинчанлик тадбирларни қўллашга киришдилар: ўйин – кулгу билан вақт кечириш ёки бирор нарса билан банд бўлишни таклиф қилдилар. Бошқачасига айтганда, инсон бу ҳиссиётларни келтириб чиқарадиган сабабларни унутишга ҳаракат қилиши керак.

в) хулқ:

Инсон хулқининг моҳиятини нотўғри тушунишлик нафс, тарбия ва хулқни ўрганувчиларни инсонларни ҳайвонлар билан таққослашларига олиб келди. Дастлаб улар ҳайвонлар устида тажриба ўтказдилар, сўнгра олинган натижаларни умумлаштириб инсонга қўлладилар, бу борада инсон билан ҳайвон ўртасидаги улкан фарқни назардан қочирдилар.

     Инсонлар ва ҳайвонларнинг турмуш тарзи уларнинг узвий эҳтиёжлари ва ғаризаларидан келиб чиқади, аммо инсонда ақлнинг мавжудлиги туфайли у ҳайвондан тубдан фарқ қилади. Шу нарсани назардан қочиришлари туфайли улар инсон ҳулқининг моҳиятини нотўғри талқин қилишга киришдилар. Улар инсонни устида тажриба ўтказиб унинг хулқини тажриба тадқиқотлари билан солиштирдилар. Бошқача сўз билан айтганда, улар инсоннинг хулқини унинг тушунчалари билан эмас, балки узвий эҳтиёж ва ғаризалари билан боғладилар.

     Инсоннинг турмуш тарзининг моҳиятини тушунмаслик педагогик ижтимоий  психология олимларининг ўзларининг ўртасида фикрларини бўлинишига олиб келди. Улар инсоннинг турмуш тарзи  унинг узвий эҳтиёж ва ғаризаларидан келиб чиқади деб тушунтиришга ҳаракат қилиб, инсоннинг турмуш тарзини унинг тушунчалари билан боғлиқлигини четда қолдирдилар. Агар улар нарсалар тўғрисида тўғри тушунчаларга эга бўлсалар эди, ораларида бундай келишмовчилик чиқмас эди.

     Инсоннинг турмуш тарзининг моҳиятини тушунишдаги ноаниқлик психология олимлари билан адабий танқидшунослик олимларини инсоннинг истеъдодларини очиқлашда тахминларга (асоси бўлмаган ҳолда) етаклади. Уларнинг баъзилари истеъдодни туғма сифат деб ҳисобладилар. Бошқа криминология олимлари эса ҳатто жиноятчиликка интилиш ҳам инсоннинг табиатига хос деб ҳисобладилар ҳамда жиноятчиликка интилиш баъзи инсонларда наслдан ўтади (генетик йўл билан) деб ҳисоблашди.

     Инсон хулқининг моҳиятини тушунишдаги нуқсонлар баъзи инсонларда жиноят содир этаркан, “бундай бўлишин истамадим”, “тақдиримда ёзилган бўлса нима қилай” деган беъмани оқловлар билан устидаги жавобгарликни ўзларидан соқит қилишларига олиб келди.

Материал махсус радио учун Халифа Муҳаммад томонидан тайёрланди.