ТАШҚИ ТИЖОРАТ
ТАШҚИ ТИЖОРАТ
Ташқи тижорат сиёсати (давоми)
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)
Шуни ҳам айтиб ўтиш лозимки, Ғарб иқтисодчилари ташқи тижоратга қарашда бир-бирларидан фарқланадилар. Уларнинг бу борада турлича йўналишлари бор. Қуйида уларнинг айримларини айтиб ўтамиз:
1. Айирбошлаш эркинлиги:
Айирбошлаш эркинлиги назарияси давлатлараро тижоратга оид айирбошлашларнинг ҳеч қандай чекловсиз, божхона солиғисиз, импортга қарши тўсқинликсиз жорий қилинишини тақозо этади. Бу мазҳаб, яъни давлат назоратининг олиб ташланиши импорт ва экспорт ўртасидаги мувозанатни табиий қонунлар таъминлаб туради, деган эътибор билан импорт ва экспорт назорати чиқимларидан озод қилади.
Бу назария Исломга зиддир. Чунки ташқи тижорат давлатнинг бошқа давлатлар, халқлар, умматлар билан бўладиган алоқаларидан биридир. Бу алоқаларни давлат назорат қилади. Шахслараро, иқтисод ва тижоратга оид алоқалар бўлишидан қатъий назар, уларни тартибга солиб турувчи ҳам, бевосита назорат қилувчи ҳам давлатнинг ўзидир. Шунинг учун айирбошлаш эркинлиги назариясини қабул қилиш мутлақо дуруст эмас. Чунки Ислом давлати айрим тижоратларнинг четга чиқишига рухсат берса, айримларини тақиқлайди. Гарчи ўз фуқароларининг ички-ташқи тижоратларида кўз-қулоқ бўлиб туришнинг ўзи билан кифояланса-да, аҳли ҳарб ва аҳли аҳд савдогарлари билан бўладиган муомалани ўзи белгилайди.
2. Тижоратга оид ҳимояланиш:
Тижоратга оид ҳимояланиш назарияси хориж билан айирбошлашларни мувозанатга келтириш учун давлатнинг аралашувини тақозо қилади. Ундан мақсад савдо балансига таъсир қилиш ва дефицитни қоплашдир. Негаки, импорт билан экспорт орасидаги мувозанат ўз-ўзидан юзага келмайди, дефицит ҳам ўз-ўзидан қопланмайди. Бунинг учун тижоратга оид ҳимояланиш бўлиши шарт. Шунга кўра, божхона солиқлари солинади, экспорт ва импорт чекланади.
Бу назария нуқсонлидир. Чунки унда давлат хориж билан айирбошлашларни мувозанатга келтириш ёки дефицитни қоплаш учунгина аралашади. Давлатнинг шу иш билангина чекланиши тўғри эмас. Ислом давлатининг аралашуви бошқа давлатлар билан саломга яраша алик қабилида иш тутиш, мамлакатнинг эҳтиёжларини қондириши, молиявий фойдаларни тўкис қилиш, барқарор пуллар чиқариш ва исломий даъват каби ишлар учун бўлади. Шунинг учун унинг аралашуви айирбошлашлар мувозанатини юзага келтириш ва дефицитни қоплаш билангина чекланиши дуруст эмас, балки давлат сиёсий, иқтисодий, тижорий мақсадларда ва исломий даъватни олиб чиқиш учун аралашади.
(давоми бор)
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
04.04.2020й
