Ўзбекистондаги суд тизими: Судялар аввалдан тайёрлаб қўйилган ҳукмларни ўқимоқда

بسم الله الرحمن الرحيم

Маълумки, ҳар қандай тузумда судлар мустақил бўлиши кераклиги белгилаб қўйилган. У мавжуд ҳокимият назоратидан холи ва қайсидир томоннинг манфаатларига хизмат қилмайдиган алоҳида мустақил тизим сифатида шаклланиши лозим. Суднинг ишлари одамлар ҳаёти, ор-номуси, мол-мулкига бевосита алоқадор бўлгани учун, мавжуд тузум ва ҳокимиятга бўлган ишончни таъминлашда муҳим, балки ҳал қилувчи рол ўйнайди. Демак, суднинг ҳукми инсонлар ҳаётига бевосита таъсир кўрсатар экан, бу таъсир ижобий ҳам, салбий ҳам бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам суд тизимининг мустақиллигини таъминлаш, унинг ишларига ҳар қандай аралашувларга йўл қўймаслик ҳукумат олдидаги энг бирламчи вазифалардан ҳисобланади. Ҳа, бундай даъволарни дунёдаги ҳар бир ҳукумат қилади. Бироқ ҳозиргача бирор давлатда, ҳатто энг демократик деб эътибор қилинадиган Америка, Англия, Франция кабиларда ҳам суд тизимига ҳокимият ва бошқаларнинг у ёки бу даражада таъсири бор. Судларнинг ҳукмига сиёсий ва иқтисодий вазиятлар ҳам таъсир кўрсатади ва ҳоказо. Диктаторлик режимларида эса суд тизими ҳеч қачон мустақил бўлолмаслиги ҳақида гапирмаса ҳам бўлади.

Шу жумладан, Ўзбекистондаги Каримов режими даври театрлаштирилган ва юқорининг манфаатларига хизмат қиладиган судларга бой бўлганини халқимиз ҳали унутмаган бўлса керак. Ўша вақтда хавфсизлик хизматлари илгари сурган барча айбловлар деярли ўз тасдиғини топиб, “жиноятчи”ларга айнан улар томонидан белгилаб берилган ҳукмлар ўқиларди. Бир сўз билан айтганда, суд тизими хавфсизлик идораларининг бир бўлаги бўлиб қолгану, уларнинг кўрсатмаси суд қарори ўлароқ ўз аксини топарди. Суд жараёни эса расмиятчилик учунгина ўтказиларди. Хавфсизлик идораларининг одамлар юрагига қўрқув солиб, ҳатто ҳар қандай беайбни ҳам жиноятчига чиқарувчи жирканч қийноқ услубларига келсак, бу энди алоҳида катта мавзу. Хуллас, ушбу қонхўр режим дастидан турли тоифадаги минглаган одамлар таъқиб-тазйиққа учрагани, ноҳақдан қамоққа ташлангани, қанчаси юртдан бош олиб чиқиб кетгани, қанчадан-қанча оилалар пароканда бўлиб, ёстиғи қуригани – буларнинг бари исбот талаб қилмайдиган ҳақиқатлардир…

Каримов вафотидан кейин иқтидорга келган Мирзиёев, суд ва хавфсизлик тизимидаги мана шу вазиятни танқид остига олиб, бунга асло йўл қўйиб бўлмаслигини ва уни ўнглаш учун изчил ислоҳотлар ўтказилишини эълон қилди. Масалан, у ўз чиқишларидан бирида шундай деган эди: “Суд биносига келган ҳар бир инсон Ўзбекистонда адолат борлигига ишониб чиқиб кетиши керак. Бу –   Президент  талаби!” Ушбу сўзлар амалда ўз исботини топиши учун ҳукумат томонидан қатор қонунлар қабул қилинди, чора-тадбирлар кўрилди ва ҳоказо. Буни бирма-бир санаб ўтирмаймиз, чунки ОАВ уларни ўша вақтда жуда шов-шувли хабар қилиб тарқатишган. Бироқ бу ишлар аслида Ғарбдаги “хожа”ларига Ўзбекистонда демократик ислоҳотлар бошланганини кўрсатиб, халқаро майдонда ёмонотлиққа чиққан ўзбек ҳукумати имижини яхшилаш учун қилинган эди. Бундан эса халқаро молиявий ташкилотлар ва инвесторлар ишончига кириб, мамлакат иқтисодига четдан инвестиция жалб қилишга эришиш кўзланганди. Шунингдек, Каримов режимининг шафқатсиз сиёсатидан безиган халқнинг ўлиб бўлган умидларини яна қайта жонлантириш мақсади ҳам йўқ эмасди. Албатта, баъзи бир ўзгаришлар бўлганини инкор қилиб бўлмайди. Масалан, Каримов режими даврида Ҳизб ут-Таҳрирга аъзоликда айбланиб қамоққа ташланган, қайта-қайта жазо муддатлари қўшиб берилиши ортидан 18-20 йилдан бери ноҳақ қамоқда ўтирган мазлумлар жазо муддати тугагач, озодликка чиқарилди. Ҳукумат уларга яна жазо муддати қўшиб беришдан озгина бўлса ҳам тийилган кўринди.

Бироқ орадан кўп ўтмай бундай баландпарвоз гапларнинг миси чиқди, “ислоҳот”ларнинг охири кўриниб қолганлиги аён бўла бошлади. Халқимиз яна ўша тергов жараёнларидаги қийноқлар, ҳатто калтаклаб ўлдириб қўйишлар ва театрлаштирилган суд жараёнларига гувоҳ бўла бошлади. Мана шундай ноҳақ ишлардан бири Тошкентда содир бўлди. Шу йилнинг январ ойида 23 нафар собиқ сиёсий маҳбуслар қайта қамоққа олиниб, маҳкамага тортилди. Уларни қўлга олиш ва тергов ишлари хавфсизлик идораларининг “ахлат тузум” дея танқид қилинган режим даврида қўллаган жирканч услублари билан олиб борилди. Суд фақат хўжакўрсинга ўтказилгани ҳам, судда ўқилган ҳукмлар аввалдан тайёрлаб қўйилгани ҳам ҳеч кимга сир бўлмади. Бу юридик билимга эга бўлмаган одам ҳам тушуна оладиган даражадаги оддий ҳақиқатдир. Агар ўзбек ҳукумати чиндан ҳам демократияни татбиқ қилганда эди, аввало, Ҳизб ут-Таҳрирни – хоҳ экстремистик, хоҳ террористик ташкилот сифатида – қора рўйхатга киритмаган бўларди. Шунингдек, унинг аъзоларини ҳам фақат фикр ва эътиқоди бошқача бўлгани учунгина қамашга бирор асос топа олмасди. Демак, ҳукумат ҳатто ўз қонунига риоя қилмай, бегуноҳ одамларни туҳмат ва ёлғонлар билан айблаш ва маҳкамага тортиш орқали собиқ режим йўлини тутганини кўрсатди холос. Суд тизими ҳам ҳануз ўша эски хаммом, эски тослигича қолганлиги халқимизга яна бир бор фош бўлди. Аслида, демократик тузумга кўра, тергов ва суд жараёнлари қонуний асосда ўзининг табиий йўлида кетиши, ҳукм ҳам ана шу жараён якунида юзага чиққан ҳаққоний хулосаларга таяниб ўқилиши керак. Агар жараён мана шундай ўз ўрнига қўйилган бўлсагина суд мустақил ишлаяпти, деб айтиш мумкин. 

Суд тизими ҳукм ишларидан бўлганлиги учун Исломда бунга жуда жиддий қаралади. Исломда ҳукмни қозилар чиқаради. Уларга ҳукм чиқаришда жуда хушёр бўлиш, ҳоким ва фуқаро ўртасини ажратмаслик, сиёсий ва иқтисодий вазиятлардан таъсирланмаслик каби талаблар қўйилган. Қозиларга ҳатто ғазабланган ҳолатида ҳукм чиқариш ман қилинади. Агар қози шундай ҳолатда ҳукм чиқарса, у бекор қилинади. Хуллас, қозининг ҳукми адолатсиз бўлиб, зулмга олиб борадиган ҳар қандай таъсирлардан холи бўлиши ҳисобга олинган. Масалан, Бурайда розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Набий ﷺ бундай деганлар: “Қозилар уч хил бўлади: Уларнинг икки хили дўзахда ва бир хили жаннатда бўлади. Ҳақни билиб туриб, ноҳақ ҳукм этгувчи қози дўзахда бўлади. Ҳақни билмай туриб, аммо инсонлар ҳуққини поймол этгувчи ҳукмни чиқарувчи қози ҳам дўзахдадир. Ҳақ ҳукм этувчи қози эса жаннатда бўлади”. Шунингдек, Исломда қози адашиб жазога ҳукм қилганидан кўра, адашиб озод қилиш ҳукмини чиқаргани яхшироқдир каби инсон қадр-қимматини юксак даражага кўтарувчи амалий гаплар ҳам бор.

Таъкидаш лозимки, жамиятда демократик тузум татбиқи давом этар экан, у “ахлат тузум” бўладими ё “Янги Ўзбекистон” бўладими, улардан ҳақ ва адолатли суд-ҳуқуқ тизими барпо бўлишини умид қилиш нодонликдан бошқа нарса эмас! Бинобарин, Ислом низоми ва унинг қозилик тизими татбиқ қилинсагина, юртимизда яна қайта ҳақ тантана қилади ва адолат қарор топади. Аллоҳ таоло дейди:

‎وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ‏

– “Иймонлари комил бўлган қавм учун Аллоҳдан-да гўзалроқ ҳукм қилгувчи ким бор?!”  (Моида:50)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон матбуот бўлими аъзоси Форуқ

24.07.2024й