Ўзбекистон мудофаа сиёсати ортидаги Америка мақсадлари

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2025 йил 4 октябр куни Ўзбекистон президенти Мирзиёев “Давлат мудофаа буюртмаси тўғрисида”ги қонунни имзолади. Бу қонун давлат мудофаа буюртмаси соҳасидаги муносабатларни тартибга солади. Мудофаа буюртмаси деганда – Ўзбекистон Қуролли Кучларини жиҳозлаш бўйича Давлат комиссияси томонидан тасдиқланадиган ҳарбий ва икки хил (фуқаролик ҳамда ҳарбий) мақсадлардаги маҳсулотларни харид қилишга оид давлат буюртмаси тушунилади.

Давлат комиссияси томонидан тасдиқланган давлат мудофаа буюртмаси бўйича кейинги йил учун давлат бюджети тўғрисидаги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилади.

Эътиборли жиҳати, бу қонун Ўзбекистон тарихида илк марта кабул қилинди. Амалдаги тизимда мудофаа буюртмалари Президент фармонлари, Вазирлар Маҳкамаси қарорлари ва Мудофаа вазирлиги ички йўриқномалари билан тартибга солинади. Буюртмаларни молиялаштириш асосан Президентнинг захира жамғармаси, бюджетдан ташқари ҳисоблар ёки махфий харажат моддалари орқали амалга оширилади. Шунингдек, Олий Мажлис мудофаа ва хавфсизлик билан боғлиқ харажатларни кўриб чиқиш ваколатига эга эмас. Махфий харажат моддалари “давлат сири” деб таснифлангани сабабли, улар парламент қўмиталарининг муҳокамасидан ташқарида қолади. Ўзбекистон Ҳисоб палатаси эса, давлат бюджетининг умумий амалга оширилишини аудит қилади, лекин махфий харажат моддаларига нисбатан унинг ваколатлари чекланган. Бу моддалар Бюджет кодексининг стандарт назорат механизмларидан истисно қилинган. АҚШ Давлат департаментининг 2025 йилги молиявий шаффофлик ҳисоботига кўра, Ўзбекистон мудофаа харажатларининг тўлиқ ошкор қилинмаслиги ва назоратнинг етарли эмаслиги муаммолардан бири сифатида кўрсатилган.

Ушбу тизим Россия моделига мос келади. Чунки Россияда мудофаа буюртмалари тўлиқ давлат сири сифатида таснифланади. Бу тизимда очиқ молиявий ҳисоботлар ёки парламент назорати амалда мавжуд эмас. Қуролли Кучлар Бош штаби ва Ҳукуматнинг ҳарбий-саноат комиссияси асосий қарор қабул қилувчи органлардир. “Ростех”, “Рособоронэкспорт”, “Алмаз-Антей” каби давлат концернлари ҳарбий буюртмаларни амалга оширишда асосий рол ўйнайди. Ушбу ташкилотлар давлат томонидан молиялаштирилади ва назорат қилинади. Бу тизимда хусусий сектор деярли иштирок этмайди.

Россия модели мудофаа буюртмалари ва ҳарбий саноат тизимида махфий бўлиши билан бирга юқори даражада марказлашган ва давлат назорати остида.

Шу жиҳатлар билан, Мирзиёев имзолаган “Давлат мудофаа буюртмаси тўғрисида”ги қонун Россия моделидан узилиш ва НАТО моделига яқинлашишни кўрсатади. Чунки НАТО моделида ҳарбий буюртмалар қонун билан тартибга солинади ва парламент назорати остида бўлади. Молиялаштириш давлат бюджети билан боғланган бўлиб, маблағларнинг тақсимоти парламент томонидан кўриб чиқилгач, сўнг тасдиқланади. НАТО тизимида, шунингдек, “dual-use”, яъни икки хил мақсадли технологиялар кенг қўлланилади ва хусусий сектор иштироки таъминланади.

4 октябрь куни имзоланган “Давлат мудофаа буюртмаси тўғрисида”ги янги қонун ҳам ҳарбий буюртмаларни қонун билан тартибга солиш, парламент назоратини ўрнатиш, молиялаштиришни давлат бюджети билан боғлаш, шунингдек, икки хил мақсадли технологияларни кенг қўллашга қаратилган.

Совет давридан буён Ўзбекистон ҳарбий қурол-яроқ ва эҳтиёт қисмлар соҳасида Россияга қаттиқ боғлиқ бўлиб келди. Россияда ишлаб чиқарилган Т-72, Ми-17, С-300 ва ҳоказо ҳарбий техникалар ҳанузча Ўзбекистон армиясининг асосий қисмини ташкил этади.

Аммо Украина уруши ва санкциялар туфайли Россиянинг ҳарбий экспорти қисқарди, эҳтиёт қисмлар ва қурол таъминотида узилишлар юзага келди. Москва ҳарбий экспорт соҳасидаги мавқеини йўқотар экан, Вашингтон Туркия орқали бу бўшлиқни босқичма-босқич тўлдиришга киришди. Туркия НАТО стандартларини “юмшоқ шаклда” жорий этиш ва Ўзбекистон мудофаа тизимини Ғарб моделларига яқинлаштириш жараёнини Америка стратегиясига мувофиқ амалга оширяпти. АҚШ стратегиясининг мақсади – Марказий Осиёда Россия ва Хитой таъсиридан холи, Вашингтоннинг хавфсизлик архитектурасига мослашган давлатлар тизимини яратиш учун ҳуқуқий ва сиёсий пойдевор пайдо қилишдир. Қозоғистон Россия билан КХШТ орқали боғлиқ, Қирғизистонда Россия ҳарбий базаси бор, Туркманистон нейтрал ва изоляцияланган. Демак, АҚШ учун ҳуқуқий ва сиёсий жиҳатдан мос платформа айнан Ўзбекистондир.

2024 йилда АҚШ Давлат департаменти Марказий Осиё учун махсус ишлаб чиқилган Integrated Security Assistance Program (ISAP) дастурини ишга туширди. Бу дастур минтақадаги давлатларнинг қонунчилик базасини ислоҳ қилиш ва АҚШ билан хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни ҳуқуқий асосда мустаҳкамлашни мақсад қилади.

Карнеги фондининг таъкидлашича, Вашингтон Марказий Осиёда “бир давлат орқали таъсир марказини яратиш” стратегиясини танлаган ва бу давлат Ўзбекистон этиб белгиланган.

Худди шу мазмунда Hudson Institute ва Atlantic Council ҳам 2024 йилги ҳисоботларида Ўзбекистонни “АҚШнинг хавфсизлик дастурларидаги асосий бўғин” сифатида таъкидлайди. Уларга кўра, ISAP орқали Тошкент ва Вашингтон ўртасидаги ҳамкорликни расмийлаштириш ҳамда минтақавий хавфсизлик тизимини АҚШ стандартига яқинлаштириш режалаштирилган.

Бинобарин, АҚШ Марказий Осиёдаги сиёсий ва ҳарбий таъсирини бир марказ – Тошкент орқали мустаҳкамламоқчи бўлаётгани яққол кўзга ташланмоқда.

Туркия сўнгги йилларда Туркий Давлатлар Ташкилоти орқали Марказий Осиёда ҳарбий-саноат соҳасида фаол бўлмоқда. Унинг “ASELSAN”, “ROKETSAN”, “BAYKAR” каби НАТО лицензиялари ва стандартларига мувофиқ ишлайдиган компаниялари нафақат қурол-яроқ экспорти, балки технология трансфери ва қўшма ишлаб чиқариш орқали ҳам фаолият юритмоқда.

“Анқара НАТО стандартларини Туркий давлатларга узатиш орқали минтақада янги ҳарбий архитектура яратишга ҳаракат қилмоқда”, – дейилади CSIS’нинг 2024 йилги ҳисоботида.

АҚШнинг глобал хавфсизлик сиёсатидаги асосий йўналишлардан бири – иттифоқчи ёки стратегик аҳамиятга эга давлатларни НАТО моделига мослаштиришдир. Бу модел нафақат ҳарбий соҳадаги ҳамкорликни, балки давлатнинг мудофаа тизимини бошқариш, молиялаштириш ва ахборот хавфсизлиги соҳасидаги қонунчиликни ҳам ўз ичига олади. Мазкур модел Грузия ва Украинада ҳам қўллангани қайд этилган.

2008 йилдан буён Россия билан урушдан сўнг АҚШ Грузияда мудофаа тизимини қайта қуриш дастурини бошлади. Биринчи босқичда “Давлат мудофаа буюртмаси тўғрисида”ги ва “Мудофаа харидлари шаффофлиги ҳақида”ги қонунлар қабул қилинди. Кейин НАТО стандартларига мос тендер, логистика ва бошқарув тизимлари жорий этилди. Махфий маълумот алмашиш ҳақидаги келишув орқали АҚШ билан ахборот интеграцияси амалга оширилди.

Украинада ҳам 2014 йилдан кейин Украина мудофаа секторида АҚШ ва НАТО тавсияси билан “Мудофаа харидлари ва бошқаруви” тўғрисида янги қонун қабул қилинди. Махфий маълумотлар ҳимояси тўғрисидаги келишув имзоланиб, АҚШ қурол-аслаҳа ёрдамининг ҳуқуқий базаси яратилди. FMF ва IMET дастурлари орқали Украина ҳарбий кадрлари АҚШ академияларида тайёрлана бошлади. Натижада Украина армияси институционал жиҳатдан НАТО билан тўғридан-тўғри ҳамкорлик даражасига етди.

Олий Мажлис Сенати 2024 йил 18 май куни 2023 йил 9 июнда Вашингтонда имзоланган “Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги ва АҚШ Мудофаа вазирлиги ўртасида махфий ҳарбий маълумотларни ҳимоя қилиш чоралари тўғрисидаги келишувни ратификация қилиш ҳақида”ги қонунни маъқуллади. Бу ҳақда Gazeta.uz мухбири хабар берди.

“Дунёдаги ва минтақадаги ҳарбий-сиёсий вазият, мавжуд ҳарбий таҳдидлар Ўзбекистон Қуролли Кучларининг ривожланган давлатлар, жумладан, АҚШ билан ҳарбий-техник ҳамкорлигини ривожлантириш зарурлигини тақозо этмоқда. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги ва АҚШ Мудофаа вазирлиги ўртасида махфий ҳарбий маълумотларни ҳимоя қилиш чоралари тўғрисидаги келишувни ратификация қилиш масаласи икки томонлама муносабатларни ривожлантириш бўйича саъй-ҳаракатларнинг мантиқий давомидир”, – деди Халқаро муносабатлар, ташқи иқтисодий алоқалар, хорижий инвестициялар ва туризм масалалари қўмитаси раиси Равшанбек Алимов.

Демак, “Давлат мудофаа буюртмаси” қонуни ҳарбий соҳани НАТО моделига  мувофиқлашган хавфсизлик платформасига айлантириш йўлидаги восита сифатида Россия ва Хитойнинг нуфузига қарши минтақадаги геосиёсий мувозанатни Америка манфаатига йўналтириш учун хизмат қилади. Бошқача айтганда, Вашингтоннинг Марказий Осиё хавфсизлиги устидан Россия ва Хитой тўлиқ назорат ўрнатишининг олдини олиш уринишидир. Вашингтон бу қонун орқали “ҳарбий соҳани ислоҳ қилиш” важи билан ҳарбий кадрлар, ҳарбий таълим, техника стандарти ва бюджетлаштириш тизимига кириб бормоқчи.

АҚШ ва Туркия Марказий Осиёда ўз йўналишларини кучайтирар экан, Россия бу жараёнга бефарқ қолмаслиги табиий. Москва учун Ўзбекистон нафақат геосиёсий, балки ҳарбий-стратегик чегаралар хавфсизлиги нуқтаи назаридан ҳам муҳим. Шунинг учун Ўзбекистонни КХШТ фаолиятига қайта жалб қилиш бўйича мулоқотни фаоллаштирди. Бу йўлда у свет-газ, мигрантлар сиёсати ва транспорт логистикаси орқали босим воситаларини ишга солмоқда.

Аслида, ҳарбий сиёсат – ҳарбий ишларни мусулмонларга ғалаба ва душманларга мағлубиятни таъминлайдиган тарзда бошқаришдир. Бироқ “миллий хавфсизлик” ёки “терроризмга қарши кураш” каби турли шиорлар ниқоби остида мустамлакачи кучлар билан ҳарбий сиёсатда ҳамкорлик қилиш, улардан ёрдам сўраш ёки уларнинг ҳарбий кучига суяниш душманларга ғалаба ва мусулмонларга мағлубиятни муқаррар таъминлайди. Чунки Америка, Россия ва Хитой каби катта давлатлар Ислом ва мусулмонларнинг душмани бўлиб, уларнинг НАТО ёки КХШТ сингари ҳарбий блок ва тузилмаларга қўшилиш ҳамда хавфсизлик дастурларида иштирок этиш мустамлакачи кучларга мусулмонлар устидан ҳукмронлик қилиш учун йўл очиб беради ва Уммат ҳимоясини уларга боғлиқ қилиб қўяди. Бу эса, асло мумкин эмас. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

– “Аллоҳ ҳаргиз кофирлар учун мўминлар устига йўл бермагай”. (Нисо:41)

Умматнинг ҳақиқий ҳимояси фақат Рошид Халифалик давлати билангина кафолатланади. Чунки Халифалик ҳарбий сиёсатида фақат Ислом ақидаси асос бўлади, хорижий давлатлар қонунлари, улар белгилаб берган ҳарбий доктрина ёки стандартлар эмас. Исломий армиянинг вазифаси эса, Аллоҳнинг Каломини ер юзида олий қилиш, Ислом ақидасини ҳимоя қилиш ва Уммат хавфсизлигини таъминлашдан иборат бўлади.

Иззатуллоҳ

17.10.2025й

+1

0