Антикоррупция ниқоби остида ички элита назорати ва ташқи мувофиқлашув
Антикоррупция ниқоби остида ички элита назорати ва ташқи мувофиқлашув
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
2026 йил январ ойида Ўзбекистон ҳукумати эълон қилган коррупцияга қарши фавқулодда чоралар ва юқори давлат лавозимларидаги тезкор кадрлар алмашинуви расмий баёнотларда “ислоҳотларнинг янги босқичи” сифатида тақдим этилди. Бироқ мазкур воқеликка фақат ички сиёсий тозалаш ёки антикоррупцион кампания сифатида қараш жараённинг асл моҳиятини юзага чиқармайди.
Аслида, бу қарорлар Марказий Осиё маконида кескинлашаётган геосиёсий рақобат, глобал куч марказлари ўртасидаги қарама-қаршиликнинг чуқурлашуви ва халқаро тизимнинг босқичма-босқич парчаланиши шароитида қабул қилинмоқда. Бундай шароитда Ўзбекистонга минтақавий барқарорлик ва логистика, хавфсизлик ҳамда ресурслар устидаги назорат жиҳатидан стратегик нуқта сифатида қаралмоқда.
Шу маънода, коррупцияга қарши кураш шиори остида амалга оширилаётган фавқулодда чоралар ва элита ичидаги тезкор “қайта тозалаш” жараёнлари давлат аппаратини ички жиҳатдан мустаҳкамлаш билан бирга, ташқи босимлар ва геосиёсий таъсир каналларини чеклашга қаратилган сиёсий сигнал вазифасини ҳам бажаради. Чунки кучлар тўқнашуви кучайган ҳар қандай маконда заиф бошқарув, коррупция ва элита ичидаги бўлинишлар ташқи кучлар учун энг қулай таъсир воситасига айланади.
Ўзбекистон бугун Марказий Осиё маконида оддий минтақа давлати эмас, балки демографик салоҳият, транспорт-логистика йўлаклари ва сиёсий таъсир нуқтаи назаридан ҳал қилувчи марказ сифатида намоён бўлмоқда. Шу жиҳатдан у Россия, Хитой, АҚШ ва Европа давлатлари каби глобал ва минтақавий кучлар манфаатлари туташиб, тўқнаш келаётган стратегик майдонга айланган.
Айнан шу сабабли Тошкентда юзага келаётган ҳар қандай ички сиёсий силжиш, кадрлар алмашинуви ёки бошқарув услубидаги айрим ўзгаришлар фақат маҳаллий доирадаги воқеа сифатида қабул қилинмаслиги лозим. Аксинча, бу жараёнлар ташқи ўйинчилар томонидан минтақага таъсир ўтказиш, ўз манфаатларини мустаҳкамлаш ёки рақиб кучларнинг позицияларини заифлаштириш нуқтаи назаридан синчиклаб кузатилади ва баҳоланади.
Бошқача айтганда, кимнинг қўлини кучайтиради, кимнинг манёвр имкониятларини чеклайди ва Марказий Осиёда кучлар мувозанати қай томонга оғишини белгилаб беради?! Шунинг учун ҳам мамлакатдаги сиёсий барқарорлик ёки беқарорлик масаласи эндиликда фақат ички масала эмас, балки халқаро рақобатнинг муҳим элементига айланган.
2026 йил бошида президент Шавкат Мирзиёев томонидан ташқи сиёсат концепциясини қайта кўриб чиқиш зарурлиги алоҳида таъкидланиши тасодифий эмас. Бу баёнот глобал сиёсий муҳитда юз бераётган кескин силжишлар, кучлар мувозанатининг бузилиши ва халқаро тизимнинг очиқча беқарорлик сари йўналгани билан бевосита боғлиқ. Шундай вазиятда, Туркия билан “4+4” форматидаги ҳамкорлик Ўзбекистон ташқи сиёсатининг анъанавий йўналишлардан фарқ қиладиган векторига айланмоқда. Бу формат хавфсизлик ва разведка соҳаларида НАТО архитектурасига яқинлашишни англатади ҳамда Россия ва Хитойга муқобил геосиёсий вариант сифатида қаралмоқда. Яъни Тошкент ўз хавфсизлик моделини қайта кўриб чиқар экан, Ғарб билан мувофиқлашувни чуқурлаштиришга тайёр эканини ҳам билдиряпти.
Бугун Россияни ҳолдан тойдираётган Украина уруши чуқурлашиб, Хитой Тайвань атрофида ҳарбий босимни ошириб, Ғарб давлатлари янги сиёсий-ҳарбий блоклар, иқтисодий санкциялар ва молиявий чекловлар орқали ўз таъсир доирасини кенгайтиришга уринаётгани глобал рақобатни янада кескинлаштирмоқда.
Ана шундай мураккаб ва хавфли шароитда Ўзбекистон учун ташқи сиёсат доимий босимлар орасида манёвр қилиш санъатига айланмоқда. Бу эса, аввало, ички барқарорликка таянади.
Шу маънода, ички барқарорлик Ўзбекистон ҳукумати учун ташқи сиёсий манёвр ва геосиёсий босимларга қарши туришнинг асосий шартига айланмоқда.
Постсовет маконида коррупцияга қарши кампаниялар одатда икки вазифани бажаради: бир томондан – жамият олдида ҳокимиятнинг легитимлигини сақлаб қолиш ва норозилик кайфиятини юмшатиш; иккинчи томондан эса – элиталар таркибини ташқи кучлар манфаатларига мос равишда қайта форматлаш. Шу маънода, Ўзбекистонда 2026 йил бошида кузатилган жараёнлар фонида юқори лавозимлардаги тезкор алмашинувлар орқали иқтисодий жиноятчиликка қарши кураш олиб борилаётгани эмас, балки сиёсий ишонч даражаси, ташқи кучлар билан алоқаларнинг чуқурлиги ва элита ичида шаклланган номақбул таъсир марказлари ҳам қайта кўриб чиқилаётгани сезилади. Бошқача айтганда, гап айрим амалдорларни жазолашда эмас, балки кимга ишониш мумкин, ким ташқи таъсир каналининг бўғинига айланган ва ким қарор қабул қилиш жараёнига ортиқча соя солаётганини аниқлаш ҳақида кетмоқда.
Бу жараён, ўз навбатида, ҳокимиятни янада марказлаштириш, қарор қабул қилиш вертикалини қаттиқроқ қўлга олиш ва давлат аппаратини геосиёсий босимлар шароитида бир марказдан бошқариладиган механизмга айлантиришга хизмат қилмоқда. Чунки ташқи рақобат кучайган шароитда тарқоқ элита, номақбул таъсир ўчоқлари ва назоратдан чиқувчи гуруҳлар мавжуд режимлар учун энг катта заифлик манбаига айланади.
Россия Украина уруши туфайли чуқур иқтисодий ва молиявий босим остида қолмоқда. Нефт ва газ даромадларининг қисқариши, кенг қамровли санкцион режимлар ҳамда халқаро майдондаги тобора кучайиб бораётган геосиёсий яккалик Москва имкониятларини жиддий равишда чекламоқда. Бу ҳолат Россиянинг нафақат глобал, балки Марказий Осиёдаги анъанавий таъсир механизмларини ҳам қайта кўриб чиқишга мажбур қилаётгани яққол сезилмоқда.
Айни шароитда Марказий Осиё давлатлари, хусусан, Ўзбекистон учун Россия билан муносабатлар энди автоматик тарзда давом этадиган “тарихий иттифоқ” эмас, балки эҳтиёткор ҳисоб-китоб ва манёвр талаб қиладиган омилга айланмоқда. Тошкент бир томондан ҳарбий ва хавфсизлик соҳасидаги ортиқча боғлиқликдан чиқишга интилаётган бўлса, иккинчи томондан иқтисодий қарамликни босқичма-босқич камайтириш йўлини танламоқда.
Шунга кўра, коррупцияга қарши чоралар доирасида айрим юқори лавозимли амалдорларнинг сиёсий саҳнадан четлатилиши фақат ички тозалаш ёки молиявий интизомни мустаҳкамлаш билан изоҳланмайди. Бу ҳолатни Россия билан ортиқча яқин, Москва таъсир доирасига чуқур боғланган деб қаралаётган элита қатламларини чеклашга қаратилган сиёсий сигнал сифатида ҳам талқин қилиш мумкин. Бундай сигнал эса, Ўзбекистоннинг ташқи сиёсий йўналишда янги геосиёсий мувозанат излаётганини очиқ намоён этади.
Хитойнинг “Бир белбоғ – бир йўл” ташаббуси сўнгги йилларда Ўзбекистон инфратузилмаси, энергетика тармоқлари ва стратегик коммуникацияларида тобора кучли таъсир касб этмоқда. Темир йўллар, электр станциялари ва логистика лойиҳалари орқали Пекин мамлакат ичида узоқ муддатли иқтисодий мавқе яратишга интилмоқда. Бироқ 2026 йилга келиб, Хитойнинг ўзида ҳам юқори даражадаги коррупцияга қарши текширувлар кескин кучайиб, Пекин ташқи сармоявий лойиҳаларга нисбатан анча эҳтиёткор ёндашувни қўллай бошлагани кузатилмоқда.
Бу ўзгариш Хитойнинг хориждаги лойиҳаларини фақат иқтисодий фойда эмас, балки сиёсий хавф-хатар нуқтаи назаридан ҳам қайта баҳолашга мажбур қилаётганини англатади. Натижада, Пекин учун ишончли маҳаллий элиталар, қаттиқ давлат назорати ва барқарор ижтимоий муҳит ҳал қилувчи омилга айланмоқда.
Ўзбекистон ичида эса, Хитой сармоясига нисбатан жамоатчилик муносабати мутлақо ижобий эмас. Айрим ҳудудларда ер, экология, меҳнат бозори ва иқтисодий рақобат масалалари билан боғлиқ норозилик кайфиятлари кучайиб, Хитой лойиҳалари сиёсий жиҳатдан сезгир мавзуга айланмоқда. Бу эса ҳукумат учун икки томонлама хавф туғдиради: бир томондан ташқи сармояга боғлиқлик, иккинчи томондан эса ички беқарорлик.
Ана шу шароитда кадрлар сиёсати орқали Хитой билан боғлиқ стратегик лойиҳалар устидан давлат назоратини кучайтириш, маҳаллий элиталарни қайта саралаш ва ташқи иқтисодий таъсир каналларини қатъийроқ фильтрлаш зарурати пайдо бўлмоқда. Бу жараён фақат Пекин билан муносабатларда мувозанатни сақлашга эмас, балки Хитой таъсирининг ортиқча чуқурлашувидан хавотирланаётган Ғарб, хусусан, АҚШ манфаатлари билан ҳам уйғунлашиб бораётгани билан аҳамиятлидир.
АҚШ Ўзбекистонни Россия ва Хитой таъсир доирасидан босқичма-босқич узоқлаштиришни ўз минтақавий стратегиясининг муҳим қисми сифатида кўриб, коррупцияга қарши ислоҳотларни очиқдан-очиқ қўллаб-қувватлаётганини яширмаяпти. Transparency International рейтинглари, халқаро молия институтлари қўяётган шартлар ва “яхши бошқарув” дискурси – Ғарб учун ахлоқий ниқобга ўралган, аммо аниқ сиёсий мақсадга хизмат қиладиган асосий воситалардир.
Коррупцияга қарши фавқулодда чоралар айнан шу жиҳатдан Ғарб манфаатлари учун “хавфсиз муҳит яратилмоқда” деган қарашни тақдим этмоқда. Қайта тикланувчи энергетика соҳасидаги йирик лойиҳалар, яшил иқтисод риторикаси ва халқаро молия институтларининг фаоллиги бу йўналишдаги ҳаракатлар тасодифий эмаслигини кўрсатади. Бироқ мазкур жараённинг тагида фақат ташқи инвесторларни рози қилиш эмас, балки ички сиёсий назоратни сақлаб қолиш, элиталарни қайта форматлаш ва қарор қабул қилиш механизмларини қатъий қўлда ушлаш мақсади ҳам ётибди.
Сиёсий фильтрлаш жараёни кетаётган бир пайтда, АҚШнинг глобал шерикликлар бўйича махсус элчиси Паоло Замполлинининг спорт тадбирлари доирасида, деярли шов-шувсиз ва “камтарона” амалга оширилган ташрифи алоҳида эътиборга лойиқ. Расмий баёнотлар жуда кам, сиёсий изоҳлар эса деярли йўқ. Бироқ айнан шундай сукут ортидаги ташрифлар кўпинча энг муҳим келишувлар ёки мувофиқлашувлар белгиси бўлади.
Шу маънода, Ўзбекистонда январ ойида кузатилган коррупцияга қарши фавқулодда чоралар ва элита ичидаги қайта тузилишлар тасодифий ёки фақат “ички ислоҳот” мантиқи билан изоҳланмайди. Улар Америка стратегик манфаатларига мос, ушбу жараёнлардан хабардор ҳолда ва назорат остидаги мувофиқлаштирилган сценарий асосида амалга оширилаётган бўлиши эҳтимоли юқори.
Россия учун Ўзбекистон ҳукуматининг Ғарб билан тобора яқинлашаётгани, хавфсизлик соҳасида янги форматлар ва муқобил механизмларни қабул қилаётгани тўғридан-тўғри стратегик хавф сифатида қабул қилинади. Чунки гап алоҳида бир давлатнинг ташқи сиёсати ҳақида эмас, балки Россиянинг бутун Марказий Осиёдаги таъсир меъморияси қандай йўналишда парчаланиши ёки сақланиб қолиши масаласи ҳақида кетмоқда.
Ана шу сабабли сўнгги пайтларда Москва томонидан таҳдид риторикасининг кучайиши, ахборот майдонида босимнинг ошиши ва маҳаллий элиталар орқали таъсир ўтказишга бўлган уринишлар айнан шу геосиёсий фондан озиқланмоқда. Россия учун Ўзбекистондаги ҳар қандай Ғарбга мойил қадам – бу фақат Тошкентнинг танлови эмас, балки Москва учун ўзининг минтақавий хавфсизлик чегараларининг ичкаридан силжиши сифатида кўрилади.
Москва Марказий Осиёни стратегик “орқа фронт” сифатида сақлаб қолишни ҳаётий аҳамиятга эга масала деб ҳисоблайди. Чунки Украина уруши шароитида Россия учун бу ҳудуд иқтисодий нафас олиш майдони, логистика йўллари, кадрлар ва таъсир ресурслари нуқтаи назаридан алтернатив таянч сифатида хизмат қилиб келмоқда. Шу боис Марказий Осиёда, айниқса Ўзбекистонда ўз таъсирининг заифлашуви Кремл учун қабул қилиб бўлмайдиган сценарийлардан бири ҳисобланади.
Бошқача айтганда, Ўзбекистоннинг ташқи сиёсатдаги ҳар бир янги қадами Москва томонидан минтақавий кучлар мувозанатига зарба ёки уни сақлаб қолиш имконияти сифатида баҳоланмоқда. Ва айнан шу қараш Россиянинг ахборот, сиёсий ва элиталар орқали таъсир уринишларини янада фаоллаштираётган асосий омилдир.
Демак, 2026 йил бошида ҳукумат эълон қилган коррупцияга қарши фавқулодда ҳолат ва юқори лавозимлардаги кадрлар алмашинувини фақат ички доирада баҳолаш воқеликни соддалаштириб юбориш бўлар эди. Аслида, бу жараён халқаро тизим изчил равишда парчаланиб бораётган, глобал кучлар мувозанати силжиб, янги қарама-қаршилик чизиқлари шаклланаётган бир пайтда қилинган, Америка стратегиясига мувофиқ режалаштирилган ҳаракатдир. Шунинг учун коррупция бу жараёнда асосий мақсад эмас, балки легитим риторика, ташқи ва ички кузатувчилар учун “қабул қилиниши мумкин” кўриниш холос. Мирзиёев учун эса, бу ўйинда энг катта хатар аслида ташқи кучлар ўртасида мувозанатни йўқотиш эмас, балки айнан ички барқарорликнинг издан чиқишидир.
Хулоса шуки, Ўзбекистонда кузатилган фавқулодда антикоррупция чоралари ва элита ичидаги алмашинувлар фақат Америка каби ташқи кучлар ва ҳукуматда ўз курсисини йўқотишдан қўрқадиган мавжуд режим манфаатларига хизмат қилади, асло халқ учун эмас. Чунки татбиқ этилаётган капиталистик тузумнинг табиати шундайки, у бир ҳовуч манфаатпарастларнинг фойдаси учун бутун халқни хизматга мажбур қилади. Халқнинг эҳтиёжи ва туб манфаатлари бу жараёнда умуман эътиборга олинмайди.
Исломда эса, бунинг тамоман зидди бўлиб, бошқарув фақат ва фақат илоҳий қонунлар асосида ташкил этилади. Ҳокимнинг бурч ва вазифалари Аллоҳ томонидан белгиланиб, унинг шахсий манфаати ё ҳою-ҳаваси ёки ташқи босимлар унга таъсир қилмаслиги кафолатланади.
Бир куни Халифа Умар ибн ал-Хаттоб ўз уйида давлат ишлари билан машғул бўлиб ўтирган эдилар. Ёнида давлат Байтулмолидан олинган йирик шам ёниб турган эди. Кечқурун меҳмон – саҳобалардан бири келди. У киши билан суҳбат шахсий масалага ўтгач, ҳазрат Умар шамни ўчирдилар ва ўзларининг шахсий пулига сотиб олган кичик шамни ёқдилар. Меҳмон ҳайрон бўлиб: “Бу икки шам ўртасидаги фарқ нима?” деб сўраганда, ҳазрат Умар: “Бу ўчирганим давлат шами эди – Байтулмолдан олинган, фақат давлат ишлари учун ишлатиладиган мол. Сен билан энди шахсий суҳбат қуряпмиз, давлат иши эмас. Давлат мулкини ўз манфаатимиз учун ишлатсак, қиёмат куни Аллоҳ таолога қандай ҳисоб берамиз? Шунинг учун уни ўчирдим ва ўзимнинг шахсий шамимни ёқдим”, – дедилар.
Шунинг учун, адолат Соҳиби Аллоҳнинг қонунлари ҳаётга тўлалигича татбиқ этилгандагина, нафақат мусулмонлар, балки барча инсонлар Ислом адолати ва нуридан баҳраманд бўладилар, ҳақиқий хотиржамлик ва фаровонликни ўз таналарида ҳис этадилар. Бу эса, Исломни тузум сифатида татбиқ қилувчи Рошид Халифалик давлатининг барпо этилишини шарт қилади.
Иззатуллоҳ
04.02.2026й
