بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Марказий Осиёда АҚШ ва Россия манфаатларининг тўқнашуви

2013 – йил, 5 – июнда Афғонистон президенти Хамид Карзай, Туркманистон президенти Қурбонгули Бердимухаммедов ва Тожикистон президенти Имомали Рахмонлар Туркманистоннинг Лебоп вилоятида, Туркманистон – Тожикистон – Афғонистон темир йўлининг қурилиш ишларини бошланиши муносабати билан учрашишди. Ва ўша йили 20 – мартда Туркманистоннинг миллий байрами деб нишонланадиган Наврўз кунида, Ашхободда учрашишга келишиб олишди. Ушбу учрашувда юқоридаги қурилиш ишинининг келажаги ва режалари хақида келишиб олиниши керак бўлди. Режага кўра, темир йўл қурилишининг биринчи босқичи Туркманистоннинг Отамурот ва Имомназар шаҳарларини боғлаши керак бўлди. Кейинги босқичда Афғонистоннинг Акина-Андхой худудига етиб келадиган ва охирги босқичда Тожикистонга бориб тўхташи кўзда тутилди.

Хозирга келиб Туркманистон Отамурот ва Имомназар шаҳарларида ушбу темир йўлнинг қурилиш ишларини бошлади. Бу проектни амалиётига Туркманистон ва Афғонистон бир тўхтамга келишди ва шартномалар ижросини бошлашди, лекин лойиҳанинг Тожикистон йўналиши хозирча тасдиқлангани йўқ. Туркманистон ўз худудидаги йўл қурилишини 2015 – йилга қуриб битирмоқчи. Ва яна, ушбу йўл қурилишининг Афғонистондаги қисмида ҳам Туркманистон ҳаракат қилиши мумкин. Темир йўлнинг Афғонистондан ўтадиган йўналишида Тожикистон ва Афғонистон бир тўхтамга кела олмаётгани учун Тожикистон томони лойиҳани ижросига киришмай турибди.  

Ушбу лойиҳадан мақсад, оммага очиқланишига кўра, юқорида саналган учала давлатларнинг иқтисодий ҳаракатланишида муҳим ўрин тутадиган, Покистон ва Ҳиндистон бозорларига кириш ва ушбу давлатлар орқали океанга чиқишга катта қулайлик яратадиган, чиқими ҳам арзон тушадиган савдо йўли қуришдир. Бу лойиҳа Тожикистон учун алоҳида аҳамият касб этиб, Европа бозорига чиқишда Ўзбекистон темир йўлини айланиб ўтиш имконини яратади.  

Марказий Осиё давлатларида бундай катта кўламдаги темир йўл қурилишининг ортида қандай мақсад бор?

2013 – йил март ойида, АҚШ Конгрессига ушбу минтақа бўйича иқтисодий режалар амалиётини кузатиб бориш комиссияси инспектори чораклик хисоботини тайёрлаб, хукуматга топширган, Афғонистонни тўлиқ қайта қуриш тўғрисидаги лойиҳа (SIGAR) баёнотида шундай дейди, “Марказий Осиёда шимолий Афғонистон темир йўли йўналиши қурилиши Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон ва Афғонистон учун, Россия бож тўловлари таъсиридан мустақил бўлган холда, Эроннинг Биндар Аббос порти орқали денгизга чиқиш имконини беради ва бу юқоридаги давлатлар учун мисли кўрилмаган катта ютуқларга эришишларида имконият бўлиб хизмат қилади”.

Ушбу лойиҳа минтақа иқтисодий хамкорлик режалари доирасида амалга оширилаётган иш бўлиб, бу ишларни моддий маблағ жиҳатини Осиё Тараққиёт Банки кредит билан таъминлаб берадиган бўлган. Ушбу кредитлар Марказий Осиё Худудий Иқтисодий Иттифоқи (МОХИИ) хамкорлиги ишлари доирасида қилиниши режалаштирилган. Ушбу иттифоқнинг фаолиятидан мақсади, Марказий Осиёда иқтисодий ривожланиш учун катта лойиҳалар тузиш ва уни амалга оширишдир. 2011 – 2012 йиллар давомида Осиё Тараққиёт Банки ушбу иттифоқ учун 16 миллиард доллар миқдорида кредит ажратган. Албатта, бу ҳавода пайдо қилинган, банкдаги компьютерларда бор, деб кўрсатиладиган кредитлардан келадиган даромад эса, умумий қилиб хисобланганда АҚШ нинг ҳамёни томонга йўналтирилган бўлади. Яъни қисқача тушунадиган бўлсак, АҚШ иқтисодиётига ипсиз боғланиб олиш бўлади. Ушбу иттифоқнинг иш лойиҳаларини 76 % га яқини алоқа йўллари қуриш учун ажратилган.

Юқоридаги иттифоқнинг ишларида бевосита таъсирини кўрсатиш АҚШ учун жуда муҳим хисобланади. Чунки Осиё Тараққёт Банкининг асосий донори хисобланган АҚШ ушбу банк орқали шу худуддаги давлатларни қарз ботқоғига ботириб, ушбу давлатларнинг иқтисодиётини ўзига боғлаб олишга уринади. Айни иттифоқ ва унинг транпорт лойиҳаларидан мақсади эса, Афғонистонни Марказий Осиё билан Жанубий Осиёни ўзаро боғлаб турувчи марказга айлантириб, иккала минтақадаги давлатларнинг ҳаммасини иқтисодиётига эгалик қилишдир.

Ушбу стратегиянинг йўналиши қўйидагича, Марказий Осиё – Афғонистон – Жанубий Осиё бўйлаб транспорт коридори ташкил қилиш, ушбу минтақа давлатларидан ўзлаштирилиши керак бўлган бойликларни ташилишида Россиянинг таъсирини бутунлай йўқ қилиш. Шунингдек, Туркманистон – Афғонистон – Покистон – Ҳиндистон (ТАПҲ) йўналишида газ трубопроводини ётқизиш ва Марказий Осиё – Афғонистон – Жанубий Осиё(CASA-1000) йўналишида электр узатиш тармоғини ташкил қилиш. Умумий қилиб тушуниладиган бўлса, постсовет давлатлари ўрнида қолган Марказий Осиё давлатлари иқтисодиётини Россия манфаатлари таъсиридан узиб, АҚШ манфаатлари учун хизмат қилдириш. АҚШ бу лойиҳани “Янги Буюк Ипак Йўли” деб номлаб, уни 2011 – йил Ҳиндистонда Хиллари Клинтон эълон қилган эди. Ўша йилнинг ўзидаёқ АҚШ нинг Марказий Осиёда давлатларидаги элчихоналари ўзларининг худудий давлатларини ушбу лойиҳа хақида огоҳлантиришлари топширилди. 2013 – йилда эса, АҚШ давлат котибининг ёрдамчиси, Марказий Осиё масалалари бўйича масъул Роберт Блейк Конгресснинг ташқи ишлар бўйича палатаси ходимларига баёнот бериб, “Марказий Осиё АҚШ учун хамон энг муҳим худудлардан бири бўлиб турибди, ушбу худуд давлатларининг ҳар бири билан алоҳида сиёсий сохада етарли ишларни олиб бораяпмиз” – деб таъкидлади.

Буларнинг ҳаммаси, Америка Марказий Осиёда ўзининг таъсир кучини кенгайтириб, бошқа ерлардаги каби мутлақ хокимликка эришишни мақсад қилганлигини кўрсатиб турибди.

Ушбу минтақаларда Россиянинг таъсири катта бўлишига қарамай, Марказий Осиёнинг аксари Россия мустамлакаси бўлишига қарамай, аста-секинлик билан АҚШ ўзининг хийлакор услуби билан, энергетик ва иқтисодий мустақиллик, ривожланиш учун илдам қадамлар ва инсон хуқуқларини химоя қилиш каби дабдабали сўзлари орқали ўзининг хукмролигини ўрнатишга эришиб бораяпти.

Бу хийлакор ўйинларга Россия ҳам тек қараб тургани йўқ, АҚШ нинг бу хужумига жавобан, КХШТ лойиҳаси доирасида Россия – Қозоғистон – Қирғизистон – Тожикистон темир йўли қурилиши хақида келишувни ўтган йил 27 – майда Бишкекда имзолади. Лекин хозирча бу ишларни амалга оширишда Россия очко йўқотаяпти, чунки АҚШ хийлакорлик билан Россияни Сурия билан урушга шўнғиб кетишига тек қўйиб берди, натижада Россия иқтисодий жиҳатдан бу каби катта лойиҳаларда бир ўзи қийналадиган холатга келди, АҚШ эса, ўзининг иқтисоди бунчалик катта чиқимни кўтармайдиган холатда бўлсада, банклардаги ҳавода пайдо қилинадиган кредитлар эвазига, бу ишларга маблағ топадиган бўлди. Яна дунёдаги энг катта банклар АҚШ нинг таъсири остидалиги унга бироз қўл келди дейиш мумкин.

Ушбу геосиёсий ўйинларда Хитой ҳам тек тургиси келгани йўқ, у ҳам имкон топди дегунча, Марказий Осиё давлатлари худудида ўзига мос жой топишга уриниб келаяпти, унинг бу уринишларидан хозирча, ўтган йил сентябридаги Марказий Осиё бўйлаб Хитой бошлиғининг қилган сафарида, Тожикистонни иқтисодий сармоялар киритишга кўндиргани натижа бўлиб турибди.

Демократик иқтисодиёт асосига қурилган мустамлакачи давлатларнинг жон сақлаш тартиби шунақа бўлади. Демократияга асосланган иқтисодиётда фақатгина мустамлакачилик ва бошқалар устидан хўжайинлик қилиб, етакчиликни ва ўзининг жонини сақлаб туриши мумкин.

Ушу минтақа бошқарувидаги малай хокимларга келсак, улар устиларидаги етакчи бошлиқларнинг юқоридаги каби тузаётган турли мустамлакачилик лойиҳаларини имзо чекиб, мустахкамлаб бериб турадилар ва бу малайлар имкон қадар ҳар икки томоннинг (АҚШ ва Россия) талабларини қондиришни мақсад қилади, чунки хар иккала томон ҳам, дунё сиёсатига таъсир ўтказа оладиган кучдаги етакчи золимлар бўлгани учун, осонгина иккала томонга ҳам ишлаб пировардида ўзларининг ҳам чўнтагини бироз бўлсада қаппайтирган бўлиб, халқига эса, доимий телевизорларда такрорланадиган пуч ёнғоқлардан иборат ваъдаларни тўлдириб бораверадилар.

Ушбу минтақада яшовчи мусулмонлар, айнан бугунга келиб, бу ишларни яхшилаб тушунишлари ўта зарурдир. Яъни ушбу давлатларнинг иқтисодий ва бошқа соҳаларда ривожланиши ҳеч қачон бу золимлар айтаётган демократик йўл билан амалга ошмаслигини хис қилишлари керак. Юқорида айтилган амалиётлар билан ривожланишни умид қилган давлат охирда бориб, ушбу режаларни тузаётган етакчи золим давлатларга қарам бўлиб қолишдан бошқа чораси қолмайди. Мусулмонлар бу соҳада, фақатгина ягона Халифалик давлати пайдо бўлиши билангина бундай зулмий режаларга барҳам бериш мумкинлигини тушуниб етишлари керак.

Мусулмонлар, сизларни кофирлар оч қолган бўридек талаб – тишлаб ҳамма томонингиздан тортаяпти, сиз ўзингизни химоя қилиш учун нима қилаяпсиз!?

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим

20.02.2014й