Суданда вабо (холера) тарқалиши: унинг сабаблари ва ундан сақланиш йўллари

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти армия ва Тезкор кўмак кучлари ўртасида уч йилдан ортиқ вақтдан бери давом этаётган вайронкор уруш сабабли соғлиқни сақлаш соҳаси оғир инқирозга юз тутган Суданда вабо касаллигидан 120 киши вафот этганини ва 1102 киши ушбу дардга чалинганини ҳисоблади. Судандаги ҳозирги вабо тўлқини охирги уч йил ичидаги учинчиси ҳисобланади, ва у ўтган март ойида аввалги юқумли вирус тарқалиши тугагани эълон қилинганидан икки ой ўтиб келди.

Ҳукумат томонидан чиқарилган рақамлар шундан дарак берадики, 2024 йил июль ойи ва ўтган март ойи орасида содир бўлган охирги тўлқинда 124 400 дан ортиқ киши вабо билан касалланган ва 3500 киши вафот этган. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг Судандаги раҳбари Шибл Саҳбоний шундай деди: «Шимоли-шарқий Африкада тарқаладиган вабо даврлари ҳар уч йилда бир келар эди, лекин Судан ҳозирги вақтда низолар, муайян ҳудудларга киришдаги чекловлар ва таъминот етишмовчилиги сабабли деярли эпидемияга рўбарў бўлмоқда» («Ал-Арабий Ал-Жадид»).

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳисоботларида айтилишича: Судан шифохоналарининг аксарияти бутунлай ёки қисман хизматдан ташқарида қолган. Саҳбоний шундай деди: «Соғлиқни сақлаш масканларининг 40 фоизи умуман ишламаяпти, уларнинг тақрибан 60 фоизи эса фақат қисман ишламоқда, яъни беморларга ўта чекланган ёки етарли бўлмаган тиббий хизматларни тақдим этмоқда, холос».

Судан аҳли яшаётган ушбу ҳалокатли вазиятлар фақатгина Америка томонидан уюштирилган вайронкор уруш сабаблигина эмас, балки у давлатдаги соғлиқни сақлаш  тизимининг чуқур инқирозга учрагани ва масъулиятсизлиги натижасидир. Бас, ташкилотлар бирин-кетин чақириқлар йўллаб, юртда тиббий офатлардан огоҳлантирмоқдалар. Зеро, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти минглаб инсонлар, хусусан болалар ҳаётига таҳдид солаётган вабога қарши эмлаш кампаниясини бошлади.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг Судандаги вакили ўринбосари Ҳала Хидорий шундай деди: «2024 йил июль ойи охирида Касала вилоятида тарқала бошлаган вабо эпидемияси юртнинг барча 18 та вилоятига ёйилди». У ҳозирга қадар 113 600 дан ортиқ касалланиш ҳолати ва хавотирли ўлим кўрсаткичи билан 3000 дан ортиқ ўлим қайд этилганини таъкидлади (Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти веб-сайти). Лекин барибир чақирилган томондан ҳеч қандай садо йўқ!

«Ал-Жазира нет»нинг 2026 йил 1 февралдан бери берган ҳисоботида вабонинг 18 тадан ортиқ вилоятда тарқалганига ва у туфайли тақрибан 3500 та ўлим ҳолати қайд этилганига, бунинг устига 1084 кишининг ҳаётига зомин бўлган денге иситмасига ишора қилинган. Шунингдек, юртда очлик инқирози ва тўйиб овқатланмасликнинг оғирлашуви билан бир қаторда, безгак (малярия) билан касалланишнинг 2,7 миллиондан ортиқ ҳолати қайд этилган.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти веб-сайтида 2025 йил 3 август куни ЮНИСЕФ томонидан чиқарилган матбуот баёнотига таяниб хабар беришича, Дарфурнинг бешта вилоятида 30 июлга қадар вабо билан касалланишнинг умумий сони тақрибан 2140 тага етган ва камида 80 та ўлим ҳолати қайд этилган. Вабодан ташқари, беш ёшгача бўлган 640 000 дан ортиқ боланинг ҳаёти зўравонлик, касаллик ва очликнинг ортиб бораётган хавфи остида қолмоқда.

2025 йил 19 август куни «Чегарасиз шифокорлар» ташкилоти ўз ҳисоботида вабонинг Дарфур минтақасида шиддат билан тарқалаётганини, бу эса бир ҳафта ичида 40 кишининг вафотига олиб келганини алоҳида қайд этди. «Чегарасиз шифокорлар» гуруҳлари охирги етти кун ичида вабо билан касалланган 2300 дан ортиқ беморни даволаганларини маълум қилдилар.

Вазият мана шундай бўлган бир вақтда, Суданда Америка режасига хизмат қилаётган икки генерал ўртасидаги беҳуда уруш исканжаси остида, вабо тарқалиши билан Судан аҳлининг аҳволи баттар оғирлашди, яъни дард устига чипқон бўлди. Зеро соғлиқни сақлаш тизими уруш даври давомида шифохоналарни, тез ёрдам машиналарини ва соғлиқни сақлаш хизматини кўрсатувчиларни қамраб олган такрорий ҳужумларга рўбарў бўлди. Бу эса муассасалар ва жиҳозларнинг вайрон бўлишига, жуда кўпчиликнинг қатл этилишига, соғлиқни сақлаш соҳаси ходимларининг шикастланишига ва ҳатто Ал-Фошир шифохонасида бўлгани каби беморларнинг ҳам ўлдирилишига олиб келди. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти икки ярим йил ичида соғлиқни сақлаш соҳасига қилинган 2002 га яқин ҳужумни қайд этди, улар соғлиқни сақлаш соҳасида ишлайдиган 1883 кишининг қатл этилиши билан якун топди.

Ушбу офатларга қарамай, ҳукумат уларни писанд қилмаяпти ва енгил санамоқда, балки касалликнинг мавжудлигини аслидан инкор этмоқда! Зеро Федерал Соғлиқни сақлаш вазирлиги 2026 йил 3 март куни ўз сайтида юрт вабо эпидемиясидан холи эканини эълон қилиб, ўн тўртинчи январдан бери бирорта ҳам вилоятда касалланиш ҳолати қайд этилмаганини таъкидлади.

Балки ҳукумат бундан ҳам нарига ўтиб, инсонлар қаршисидаги ўз масъулиятидан қочишга уринмоқда. Зеро Дарфур ҳокими (Порт-Суданда истиқомат қилувчи) Минни Арко Минавий касалликнинг тарқалиши асосан Тезкор кўмак кучлари назорати остидаги ҳудудларда тўпланганини баён қилди.

Минавий «Дойче Велле Арабия» (DW Арабия) каналида кўрсатиладиган «Судан ҳозир» дастурига берган баёнотида шундай деди: «Вабога чалинганлар давлат хизматлари кўрсатиладиган ҳудудлардан ташқарида яшамоқдалар, уларнинг аксарияти у ерда хизмат кўрсатишга қодир бўлмаган Тезкор кўмак кучлари назорати остидаги ҳудудларда яшамоқдалар».

Албатта, Ислом соғлиқни сақлашни  амалий жиҳатдан шахс ва жамиятнинг жисмоний ва руҳий саломатликдан баҳраманд бўлиш эҳтиёжларини қондиришда қандай бўлиши лозимлиги борасидаги қарашни рўёбга чиқарувчи фаол ва бардавом ғамхўрлик деб билади. Шариат соғлиқни сақлашни бевосита давлатнинг ва Халифанинг масъулияти қилиб қўйди, бас, Рaсулуллоҳ ﷺ алайҳиссалом дедилар: «Раҳбар (имом) масъулдир ва ўз қўл остидагиларидан сўралажакдир».

Суданда бугунги кунда юқумли ваболарнинг тарқалиши ва давлатнинг саҳнадан бутунлай ғойиб бўлиши — кўз юмиб бўлмайдиган хавф-хатардан огоҳлантирувчи омилдир. Сўралаётган нарса шунчаки дори-дармон билан таъминлаш эмас, балки инсон ҳаётига чин дилдан аҳамият қаратадиган ҳамда инқирознинг аломатларини эмас, балки унинг туб илдизларини даволайдиган, инсон ва ундан ҳаёти қадрини англайдиган ҳақиқий ғамхўр давлатни барпо этишдир.

Албатта, ўзи ижро этадиган соғлиқни сақлаш тизими орқали тиббий ғамхўрлик муаммоларини муолажа қилишга қодир бўлган ягона давлат — яқин кунларда Аллоҳнинг изни билан барпо бўлажак пайғамбарлик минҳожи асосидаги иккинчи Рошид Халифалик давлатидир.

Устоз Ёқуб Иброҳим

Роя газетасининг 2026 йил, 15 июл, чоршанба кунги 608-сонидан