АҚШ–Эрон уруши фонида Ўзбекистон энергетик ва геосиёсий мустақилликка қандай эришиши мумкин?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йилда АҚШ Эронга қарши бошлаган урушнинг таъсири  фақат Яқин Шарқ билан чекланиб қолмади. У халқаро энергетика бозорлари, транспорт йўлаклари ва геосиёсий мувозанатга таъсир қилиб, Марказий Осиё давлатларини ҳам янги шароитга мослашишга мажбур қилди. Денгизга чиқиш имкониятига эга бўлмаган Ўзбекистон учун Эрон нафақат қўшни давлат, балки Форс кўрфази ва Ҳинд океанига чиқиш имконини берувчи муҳим транзит мамлакат ҳисобланади. Шу боис Эрон атрофидаги ҳар қандай беқарорлик Тошкентнинг ташқи сиёсати, ташқи савдоси ва энергетик хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатади.

Ҳозирча Ўзбекистон ташқи сиёсатида кескин бурилиш бўлганича йўқ. Аммо сўнгги воқеалар мамлакат учун ташқи сиёсатда мувозанатни сақлашнинг ўзи етарли эмаслигини, энг аввало энергетик ва иқтисодий мустақилликни мустаҳкамлаш зарурлигини яна бир бор кўрсатди.

Бунинг энг муҳим йўналиши — энергетикадир. Ўзбекистон қисман нефть ва газ ишлаб чиқарувчи давлат бўлса-да, ички эҳтиёжнинг маълум қисмини бензин ва дизель импорти орқали қоплайди. Шу билан бирга ички бозорда ёқилғи нархлари юқорилиги ва танқислигича қолмоқда.

Шу нуқтаи назардан қараганда, Эрон билан иқтисодий ҳамкорлик Ўзбекистон учун муайян имкониятлар очиши мумкин. Давлат субсидиялари ҳисобига Эрон дунёда ички бозор учун энг арзон ёқилғига эга мамлакатлардан бири ҳисобланади. Албатта, экспорт нархи, транспорт харажатлари ва халқаро санкциялар туфайли бу нархларни Ўзбекистонга тўғридан-тўғри татбиқ этиб бўлмайди. Бироқ Эрон билан барқарор иқтисодий муносабатлар ёқилғи таъминотини диверсификация қилиш ва энергетик хавфсизликни кучайтиришга хизмат қилиши мумкин.

Бу ерда яна бир муҳим жиҳат бор. Ҳатто Ҳиндистон ҳам Эроннинг Чобаҳор порти орқали Афғонистон ва Марказий Осиёга чиқиш имкониятини сақлаб қолиш учун АҚШ билан музокаралар олиб борган ва Вашингтон маълум муддатга санкциялардан истисно берган эди. Бу ҳолат Эрон орқали ўтувчи транспорт йўлаклари геосиёсий рақобат шароитида ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаганини кўрсатади.

Уруш Ҳурмуз бўғозининг жаҳон энергетикаси учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканини яна бир бор исботлади. Нефть нархларининг ўзгариши ва Россиядаги нефть инфратузилмасига қилинган ҳужумлар Марказий Осиё бозорига ҳам таъсир қилди.

Хусусан, 2026 йил июль ойида Украина дронларининг Омск нефтьни қайта ишлаш заводига қилган ҳужуми Россиянинг ёқилғи логистикасига босимни кучайтирди. Бундан аввал Новороссийскдаги CPC терминалига қилинган ҳужумлар Қозоғистон нефть экспортига ҳам жиддий таъсир кўрсатган эди. Бу воқеалар бир ҳақиқатни намоён қилди: минтақа давлатлари битта транспорт йўлаги ёки битта таъминот манбаига ҳаддан ташқари боғланиб қолмаслиги керак.

Бу жараён билан бир вақтда Марказий Осиё йирик давлатлар рақобатининг янада муҳим майдонига айланмоқда. Россия минтақадаги хавфсизлик ва энергетика соҳасидаги таъсирини сақлаб қолишга интилмоқда. Москва учун Марказий Осиё фақат экспорт бозори эмас, балки жанубий хавфсизлик камари ва Евроосиёдаги геосиёсий мавқеини сақлашнинг муҳим қисми ҳисобланади. Хитой эса «Бир макон — бир йўл» ташаббуси доирасида муқобил транспорт йўлакларига эътиборни кучайтирмоқда.

Шу билан бир вақтда АҚШ ва Буюк Британия компаниялари ҳам нефть-газ, кончилик ва транспорт соҳаларида ўз иштирокини кенгайтиришга ҳаракат қилмоқда. Бу ҳолат Ўзбекистон учун инвестиция ва технология жалб қилиш имкониятини бериши мумкин. Бироқ стратегик соҳаларда миллий манфаат ҳар қандай қисқа муддатли иқтисодий фойдадан устун туриши лозим.

Бироқ геосиёсий рақобат кучайган шароитда Ўзбекистон учун энг тўғри йўл бир ташқи куч ўрнини бошқаси билан алмаштириш эмас, балки миллий манфаатга таянган мустақил стратегияни шакллантиришдир.

Аввало, Марказий Осиё давлатлари ўзаро ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқиши зарур. Энергетика, сув ресурслари, транспорт, хавфсизлик ва ташқи савдо каби стратегик масалаларда ташқи давлатларнинг ечимларини кутиш ўрнига, Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон умумий манфаатлар асосида мувофиқлашган сиёсат юритиши минтақа барқарорлигини мустаҳкамлайди. Бу бирор давлатга қарши сиёсий блок эмас, балки Марказий Осиёнинг музокаралардаги мавқеини кучайтиришга хизмат қилади.

Иккинчидан, энергетик хавфсизликни таъминлаш фақат янги импорт манбаларини излаш билан чекланмаслиги лозим. Ўзбекистон қуёш ва шамол энергетикасини аҳоли, ижтимоий объектлар ва коммунал инфратузилмада кенг жорий этса, ички газ истеъмолининг бир қисмини қисқартириш имконияти пайдо бўлади. Натижада бўшатилган газ ҳажмларини саноат тармоқларига, юқори қўшимча қиймат яратадиган ишлаб чиқаришга ёки экспортга йўналтириш мумкин. Бу мамлакатнинг энергетик самарадорлиги ва иқтисодий барқарорлигини оширади.

Учинчидан, энергетика соҳасида бошланган реструктуризация фақат бошқарувни ўзгартириш билан чекланмаслиги керак. Асосий мақсад маҳаллий илмий салоҳиятни ривожлантириш, муҳандис ва технологлар тайёрлаш ҳамда нефть-газ саноатида технологик мустақилликка эришиш бўлиши лозим. Хорижий мутахассислар жалб қилинса, уларнинг вазифаси ишни ўзлари бажариш эмас, балки маҳаллий кадрларга билим ва технологияларни ўргатиш бўлиши зарур. Узоқ муддатли мақсад эса нефть ва газни қазиб олиш, қайта ишлаш ва юқори қўшимча қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш занжирини маҳаллий мутахассислар зиммасига ўтказишдир.

Тўртинчидан, табиий бойликларни бошқаришда миллий манфаат устувор бўлиши шарт. Қозоғистон Конституциясида ер, ер ости бойликлари, сув ва бошқа табиий ресурслар халқ мулки экани алоҳида мустаҳкамланган. Ўзбекистон ҳам стратегик ер ости бойликларини бошқаришда миллий манфаатни кучайтирувчи ҳуқуқий кафолатларни мустаҳкамлаши, бошқа ибора билан айтганда, табиий бойликларни асло ҳусусийлаштиришга йўл қўймаслиги керак. Шу билан бирга, хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг ўзи етарли эмас. Ҳар қандай йирик лойиҳада технология трансфери, маҳаллий кадрлар тайёрлаш ва юқори қўшимча қийматли ишлаб чиқаришни мамлакат ичида ташкил этиш асосий шартлардан бири бўлиши лозим. Акс ҳолда мамлакат табиий бойликларни экспорт қилувчи, лекин технологияга қарам иқтисодиёт бўлиб қолиши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, АҚШ–Эрон уруши Ўзбекистон учун энг катта сабоқни берди: ҳақиқий хавф ташқи рақобатнинг ўзи эмас, балки ички иқтисодий ва технологик қарамликдир. Энергетик мустақиллик, минтақавий ҳамкорлик, миллий кадрлар ва табиий бойликларни халқ манфаати асосида бошқариш мамлакат барқарор тараққиётининг муҳим устунларидир. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

«Аллоҳ мўминлар устидан кофирларга ҳеч қачон (ҳукмронликка) йўл бермас»  (Нисо:141)

Бу оят мусулмонларга ташқи кучларга қарам бўлмасдан, ўз имкониятлари, ўз мутахассислари ва Аллоҳнинг шариати асосида адолатли бошқарувни барпо этишга интилиш лозимлигини эслатади. Мусулмон мамлакатининг ҳақиқий мустақил сиёсати бир ташқи кучдан бошқасига оғишда эмас, балки иқтисодий, сиёсий ва энергетик қарорларни Аллоҳнинг ҳукмлари асосида мустақил қабул қила оладиган журъатга эгаликда ҳамда адолатли бошқарувни барпо этишдадир. Давлатнинг ҳақиқий қудрати ташқи кучлар ўртасидаги мувозанатни сақлашда эмас, балки Исломнинг ҳалол ва ҳаром устига қуриладиган низоми ва умматнинг туб манфаати ҳар қандай давлатнинг сиёсатидан устун туришида мужассамдир. Ана шундагина ҳақиқий барқарор жамият вужудга келади.

Ислом абу Халил – Ўзбекистон: Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот бўлими учун

05.08.2026й