Корея–Марказий Осиё саммити: критик минераллар ортида қандай сиёсий кураш кетмоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил 16 сентябрда Сеулда Жанубий Корея ва Марказий Осиёнинг беш давлати раҳбарлари иштирокида биринчи Корея–Марказий Осиё саммити ўтказилиши режалаштирилган. Саммитда инновация, ўзаро боғланиш, энергия ва глобал таъминот занжирларини диверсификация қилиш каби масалалар муҳокама қилиниши, критик минераллар эса амалий ҳамкорликнинг муҳим йўналишларидан бири бўлиши кутилмоқда. Саммит якунида ўрта ва узоқ муддатли ҳамкорлик йўналишларини белгилайдиган «Сеул декларацияси» қабул қилиниши ҳам режалаштирилган. (Yonhap, 11.09.2026)

Кореянинг Марказий Осиё билан алоқаси янги эмас. Корея–Марказий Осиё ҳамкорлик форуми 2007 йилда ташкил этилди, 2020 йилда эса уни ташқи ишлар вазирлари даражасида мунтазам ўтказишга келишилди. Энди бу механизм биринчи марта давлат раҳбарлари даражасига кўтарилмоқда. (Корея ТИВ, 15.11.2007; 02.12.2020)

Шунинг учун асосий савол — Корея Марказий Осиё билан қарийб йигирма йилдан бери ишлаб келаётган бўлса, нега айнан 2026 йилда муносабатлар раҳбарлар саммити даражасига кўтарилди? Бу саммит орқали Марказий Осиё критик минералларини қайси стратегик тизимга боғлаш кўзланмоқда ва бундан ким кўпроқ манфаатдор?

Бунинг жавоби АҚШ билан Хитой ўртасида критик минераллар ва уларга боғлиқ саноат занжирлари устидан кечаётган стратегик курашда кўринади.

Критик минераллар яримўтказгич, аккумулятор, электромобил, доимий магнит, энергетика ускунаси, телекоммуникация ва замонавий ҳарбий техника ишлаб чиқаришда муҳим ўрин тутади. Аммо кураш коннинг ўзи учунгина эмас. Конни ким ўрганади, маъданни ким ажратади ва тозалайди, ким уни юқори технологик материалга айлантиради, ким саноат стандартини белгилайди, ким лойиҳани молиялаштиради, маҳсулот қайси йўлдан ташилади ва қайси бозорга боғланади — стратегик таъсир ана шу занжир бўйлаб шаклланади.

АҚШ узоқ вақт Хитойнинг жаҳон капиталистик бозорига интеграциялашувини қўллаб-қувватлади. Хитой 2001 йилда Жаҳон савдо ташкилотига кирди ва кейинги йилларда улкан ишлаб чиқариш базасига айланди. Бироқ Хитой қудратининг ўсиши билан Вашингтон сиёсати ҳам ўзгарди. 2017 йилги АҚШ Миллий хавфсизлик стратегияси Хитойни Америка қудратига қарши чиқувчи стратегик рақиб сифатида белгилади. 2022 йилда Вашингтон Хитойга илғор яримўтказгич ва ҳисоблаш технологияларини етказишга жиддий чекловлар киритди. Шу йили АҚШ муҳим минераллар таъминот занжирларини ҳамкор давлатлар билан қайта қуриш учун Minerals Security Partnership ташаббусини бошлади. 2026 йилга келиб бу механизм FORGE доирасида кенгайтирилди. (АҚШ Миллий хавфсизлик стратегияси, 2017; АҚШ Савдо вазирлиги, 07.10.2022; АҚШ Давлат департаменти, 14.06.2022)

Минераллар масаласининг бу курашда алоҳида ўрин олишига сабаб Хитойнинг фақат кон захираларида эмас, балки қайта ишлаш ва юқори технологик маҳсулотга айлантириш босқичларида ҳам кучли мавқега эга эканидир.

Халқаро энергетика агентлиги маълумотига кўра, 2024 йилда Хитой магнит ишлаб чиқаришда зарур бўлган нодир ер элементлари қазиб олишининг қарийб 60 фоизини, уларни ажратиш ва қайта ишлашнинг 91 фоизини, синтерланган доимий магнитлар ишлаб чиқаришнинг эса 94 фоизини таъминлаган. 2025 йилда Пекин айрим нодир элементларга экспорт назоратини кучайтиргач, бир қатор автомобил ишлаб чиқарувчилар таъминотда узилиш хавфи билан тўқнашди. (IEA, 2026)

Шунинг учун АҚШ ва унинг иттифоқчилари олдидаги муаммо Хитойдан муайян тонна маъдан сотиб олишнинг ўзида эмас. Агар ажратиш, тозалаш, магнит ёки аккумулятор материалига айлантириш каби ҳал қилувчи босқичлар бир марказ қўлида қолса, бошқа давлат ҳудудида завод борлигининг ўзи стратегик мустақилликни таъминламайди.

Вашингтон шу сабабли Хитойдан ташқари конларни топиш, қайта ишлаш қувватларини бошқа давлатларда барпо қилиш, инвестиция ва харид механизмларини яратиш ҳамда уларни АҚШ ва иттифоқчиларининг саноат тизимига боғлашга ҳаракат қилмоқда.

Бу сиёсат Марказий Осиёда ҳам аниқ кўринади. 2023 йил сентябрда C5+1 президентлари саммити критик минераллар бўйича махсус мулоқотни эълон қилди. 2024 йил февралда биринчи C5+1 Critical Minerals Dialogue ўтказилиб, Марказий Осиёнинг глобал критик минераллар занжирларидаги иштирокини кенгайтириш мақсади қўйилди. Шу йил сентябрда АҚШ ва Ўзбекистон критик минераллар бўйича меморандум имзолади. Ҳужжат ҳамкорликни глобал минерал таъминот занжирларини диверсификация қилиш билан боғлади. (АҚШ Давлат департаменти, 09.02.2024; 16.09.2024)

2026 йил февралда АҚШ Халқаро тараққиёт молия корпорацияси — DFC ва Ўзбекистон критик минералларни қидириш, қазиб олиш, қайта ишлаш ҳамда уларга боғлиқ инфратузилмага инвестиция киритиш бўйича қўшма доирани белгилади. Июн ойидаги АҚШ–Ўзбекистон Қўшма инвестиция платформаси критик минераллар, энергия, транспорт-логистика, инфратузилма ва илғор ишлаб чиқаришни бир механизмга жойлади. DFC бу йўналишни АҚШ ва унинг шериклари таъминот занжирларини мустаҳкамлаш ҳамда Транскаспий йўналишида стратегик инвестицияларни кенгайтириш билан боғлади. (DFC, 18.02.2026; 16.06.2026)

Хитой эса Марказий Осиёда янги иштирокчи эмас. У минтақа билан савдо, саноат, кончилик ва транспорт алоқаларини йиллар давомида чуқурлаштириб келди. 2025 йил июндаги иккинчи Хитой–Марказий Осиё саммитида саноат инвестицияси, ўзаро боғлиқлик ва «яшил кончилик» ҳамкорликнинг устувор йўналишлари қаторига киритилди. Пекин Марказий Осиёни қўшничилик дипломатиясининг устувор ҳудудларидан бири сифатида кўрмоқда. (Хитой ТИВ, 17-18.06.2025)

Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўлининг қурилиш босқичига ўтиши ҳам шу кенгроқ муҳитнинг бир қисми. Бу йўл Ўзбекистон учун янги транспорт имкониятини яратади, айни вақтда Марказий Осиёни Хитойнинг бозори, ишлаб чиқариш қуввати ва логистика тизими билан янада чуқурроқ боғлайди. (Хитой ТИВ, 27.12.2024)

Демак, Марказий Осиё критик минераллари учун асосий стратегик рақобат АҚШ билан Хитой ўртасида кечмоқда: Вашингтон Хитой устун бўлган занжирларга муқобил тизим қурмоқда, Пекин эса минтақадаги мавжуд саноат, қайта ишлаш ва транспорт мавқеини кенгайтирмоқда.

Жанубий Корея ана шу стратегик кураш муҳити ичида ҳаракат қилади. Корея кучли саноат ва технология давлати. Яримўтказгич, автомобил, аккумулятор, электроника ва кема саноати учун барқарор хомашё таъминоти Сеулнинг бевосита миллий-саноат манфаатидир.

2025 йил ноябрдаги АҚШ–Корея қўшма ҳужжатида Америка қўшинларининг Кореядаги иштироки ва АҚШнинг кенгайтирилган тийиб туриш кафолати яна бир бор тасдиқланди. Шу ҳужжатда кемасозлик, энергетика, яримўтказгичлар, критик минераллар, сунъий интеллект ва бошқа стратегик тармоқлар икки давлатнинг иқтисодий ва миллий хавфсизлик манфаатлари билан боғланди. (Оқ уй, 13.11.2025)

2026 йил февралда Сеул барча 17 нодир ер элементини критик минераллар қаторига киритиб, конни ўзлаштиришдан тортиб ажратиш, тозалаш ва саноатда ишлатишгача бўлган занжирни мустаҳкамлаш чораларини қабул қилди. Корея ҳукумати хориждаги кон ва ресурс лойиҳаларига киришни қўллаб-қувватлаш ҳамда «лойиҳага асосланган ресурс дипломатияси»ни кучайтиришга киришди. (Корея Савдо, саноат ва ресурслар вазирлиги, 05.02.2026)

Шу билан бирга, Корея АҚШ бошчилигидаги FORGE механизмидан жой олди, айни вақтда Хитой билан критик минераллар таъминоти бўйича алоқа ва ҳамкорлик каналларини ҳам сақлашга интилди. (Reuters, 05.02.2026)

Жанубий Корея муҳим минераллар бўйича Хитой сингари мустақил стратегик сиёсат юрита оладиган куч маркази эмас. У ўз саноат манфаатларини АҚШ бошчилигидаги ҳарбий, технологик ва иқтисодий тизим доирасида амалга оширади. Шунинг учун Сеулнинг Марказий Осиё минералларига кириши Корея саноатини хомашё билан таъминлаш билан бирга, АҚШнинг Хитойдан ташқари таъминот занжирларини кенгайтириш сиёсатига ҳам хизмат қилади.

Сеул саммитининг сиёсий маъноси ҳам шу ерда очилади. Корея Марказий Осиё захираларини ўзининг қидирув, қайта ишлаш ва саноат имкониятлари билан боғлашни, корейс компанияларининг минтақага кириши учун қулай шароитни кенгайтиришни истайди. Божхона, техник стандарт, интеллектуал мулк ҳимояси, инвестиция ва саноат инфратузилмаси каби масалалар кондан тайёр маҳсулотгача бўлган занжирнинг қайси саноат тизимига уланишини белгилашда муҳим ўрин тутади.

Ўзбекистон бу майдонга катта минерал базаси ва саноатлашиш эҳтиёжи билан кирмоқда. 2024 йилда Ўзбекистон ва Жанубий Корея критик минералларни қидиришдан тортиб қайта ишлаш ва тайёр маҳсулотгача бўлган қиймат занжирини ривожлантириш бўйича келишди. 2026-2030 йилларга мўлжалланган дастурларда 28 тургача стратегик минерал бўйича 120 лойиҳа ва 4,2 миллиард доллар атрофида инвестиция режалари тилга олинган. Бу ҳали амалга оширилган натижа эмас, балки олдинга қўйилган саноат ва инвестиция режасидир. (Ўзбекистон Президенти матбуот хизмати маълумотлари, 2026)

Унинг амалий мисолларидан бири — Smart Powder лойиҳаси. Лойиҳада кукун металлургияси асосида автомобил саноати учун юқори аниқликдаги қисмлар ишлаб чиқариш, саккиз тур маҳсулотни маҳаллийлаштириш ва ишлаб чиқаришни экспорт бозорларига чиқариш кўзда тутилган. Технологик ҳамкор сифатида Korea Powder Metallurgy иштирок этмоқда. (Ўзбекистон технологик металлар комбинати)

2026 йил мартда ҳамкорлик нодир ер элементлари асосида магнит кукунлари, юқори тозаликдаги магнит материаллари ва саноат компонентларини ишлаб чиқаришга кенгайди. Пилот ишлаб чиқариш, мутахассислар тайёрлаш ва технологик билимни ўзлаштириш ҳам режалаштирилган. (ТМК, 02.03.2026)

Бу хом маъдан сотишдан юқорироқ босқичдир. Қиймат занжирининг муайян қисми Ўзбекистон ичига кўчади, ишлаб чиқариш тажрибаси ортади, муҳандислар тайёрланади ва юқори қўшилган қийматли саноат маҳсулотларини ишлаб чиқариш имконияти кенгаяди. Бироқ заводнинг Ўзбекистонда жойлашиши ўз-ўзидан саноат мустақиллигини англатмайди. Асосий савол — уни ишлатадиган юқори аниқликдаги ускунани ким ишлаб чиқаради, технологиянинг кейинги авлодини ким яратади, мураккаб эҳтиёт қисмлар қаердан келади, катта инвестиция хавфини ким молиялаштиради ва маҳсулот қайси бозорга боғланган?

«Келажак металлари» технопарки ва Taskazgan графит лойиҳалари ҳам Ўзбекистоннинг хомашёни чуқурроқ қайта ишлашга ўтиш режасини кўрсатади. «Келажак металлари» технопаркида критик ва нодир металларни чуқур қайта ишлаш ҳамда юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш кўзда тутилган. Taskazgan’да эса ҳозир геология-қидирув ва ресурсларни баҳолаш ишлари олиб борилмоқда; 2030 йилгача графит асосида тўлиқ қиймат занжирини шакллантириш режалаштирилган. (ТМК, «Келажак металлари» технопарки; Taskazgan графит лойиҳаси, 2026)

Хитой ҳам Ўзбекистонда фақат маъдан харидори сифатида иштирок этмаяпти. 2025 йил июлда ТМК ва China Aluminum International Engineering — Chalieco вольфрам гидрометаллургия цехини модернизация қилиш ва илғор технологик ечимларни жорий этиш бўйича келишди. («Dunyo» АА, 11.07.2025)

АҚШ эса кўриб чиққан лойиҳаларимизда кўпроқ молия, инвестиция архитектураси ва логистика орқали кирмоқда. DFC минералларни транспорт, энергия, инфратузилма ва илғор ишлаб чиқариш билан бир механизмда кўрмоқда.

Шу ерда Сеул саммитининг кимга қандай манфаат келтиришини очиқ кўриш мумкин. Бевосита саноат манфаатини Жанубий Корея олади. Сеул ўз автомобил, аккумулятор, электроника ва бошқа юқори технологик тармоқлари учун янги ва барқарор минерал манбаларини очишга, корейс компанияларини қидирув, қайта ишлаш ва саноат лойиҳаларига киритишга ҳаракат қилмоқда. Кореянинг бу ҳаракати АҚШнинг кенгроқ стратегик манфаатига ҳам хизмат қилади. Жанубий Корея ташқи сиёсат ва хавфсизликда АҚШ орбитасида ҳаракат қилади. Кореянинг Хитойдан ташқари янги минерал манбаларини ўз саноат тармоқларига улаши АҚШнинг Хитой устун бўлган критик минераллар таъминотига муқобил тизим қуриш сиёсатини ҳам кенгайтиради.

Шу маънода Сеул саммитида Кореянинг саноат манфаати билан АҚШнинг стратегик манфаати бир йўналишда туташмоқда: Корея янги ресурс базаси ва саноат лойиҳаларига кириш имкониятини кенгайтиради, АҚШ бошчилигидаги тизим эса Хитойдан ташқари таъминот занжирини Марказий Осиё ҳисобига кенгайтиради.

Ўзбекистон эса инвестиция, технология, қайта ишлаш қувватлари ва янги экспорт имкониятларини олади. Аммо минералдан тайёр маҳсулотгача бўлган занжирнинг ҳал қилувчи машина, технология, молия, логистика ва бозор бўғинлари ўз қўлида тўпланмас экан, у бу занжирнинг умумий йўналишини мустақил белгилайдиган қудратга айланмайди.

Шу ерда саноатлашув билан саноат мустақиллигини ажратиш керак.

2025 йилда Ўзбекистон импорти 47,35 миллиард долларга етди. Унинг 33,8 фоизини машина ва транспорт ускуналари ташкил қилди. (Ўзбекистон Миллий статистика қўмитаси, 21.01.2026) Бу рақам мамлакат иқтисодиёти ва саноатида ташқи машина ва ускуналарга катта эҳтиёж сақланаётганини кўрсатади.

Ўзбекистоннинг географик ҳолати ҳам бу масалани кучайтиради. У дунёдаги икки карра қуруқлик билан ўралган икки давлатдан бири бўлиб, ташқи денгиз бозорларига чиқишда камида икки давлат ҳудудидан ўтишга мажбур. Шу сабаб транспорт коридорлари ва қўшни давлатлар сиёсати ҳам ташқи савдо ва саноат қарорларига таъсир қилади. (Жаҳон банки)

Завод қуриш, қайта ишлашни кўпайтириш, экспорт маҳсулотини мураккаблаштириш ва технология ўрганиш — саноатлашувдир. Лекин бу заводларни қуриш, ишлатиш, таъмирлаш ва модернизация қилиш учун зарур бўлган асосий станок, двигател, саноат электроникаси, металлургия ускунаси ва бошқа ишлаб чиқариш воситаларини мамлакатнинг ўзи ишлаб чиқара олиши — саноат мустақиллигининг бошқа даражасидир.

Машинасозлик ривожланмаган мамлакатда бошқа саноат тармоқлари кўпайиши мумкин, аммо уларнинг ишлаши ташқи станок, ускуна ва эҳтиёт қисмларга қарам бўлиб қолади. Шу мезон бўйича Ўзбекистондаги ҳозирги жараённи қарам саноатлашув деб баҳолаш мумкин.

Қарамликнинг географияси ўзгариши мумкин, аммо ҳал қилувчи ишлаб чиқариш воситалари ўз қўлингизга ўтмагунча унинг моҳияти сақланиб қолади.

Шундай қилиб, Сеул саммитининг сиёсий маъноси фақат Кореядан қанча инвестиция келиши ёки нечта завод қурилиши билан ўлчанмайди.

Саммит Марказий Осиё критик минералларининг бир қисмини Корея саноат тармоқларига боғлашга хизмат қилади. Корея ташқи сиёсат ва хавфсизликда АҚШ орбитасида ҳаракат қилгани учун бу жараён айни вақтда АҚШнинг Хитой устун бўлган критик минераллар занжирларига муқобил тизим қуриш манфаатини ҳам кенгайтиради. Ўзбекистон эса бу жараёндан саноатлашув учун фойдаланяпти, аммо мустақил машинасозлик ва технологик база барпо этмас экан, занжирнинг стратегик йўналишини ўзи белгилайдиган даражага чиқмайди.

Муаммо Хитой ўрнига Кореяни ёки Россия ўрнига Хитойни ёхуд шунингдек улар ўрнига АҚШни танлашда эмас. Бундай алмаштириш ташқи қарамлик марказини ўзгартириши мумкин, аммо қарамликнинг сабабини йўқотмайди.

Бугун мусулмон юртлари парчаланган. Бир юртда минерал, бошқасида энергия, яна бошқасида саноат салоҳияти, инсон капитали ёки катта бозор бор. Халифалик уларни ягона сиёсий ирода ва ягона саноат сиёсати остида бирлаштиради.

Шунда ташқи давлатлар Умматнинг саноат йўналишини белгиламайди. Аксинча, мустақил Исломий давлат қайси технологияни қаердан, қандай шартда ва қанча муддатга олишини ўз мақсадидан келиб чиқиб белгилайди.

Шунинг учун Марказий Осиё минераллари олдидаги ҳақиқий танлов – Корея, Хитой ёки АҚШдан бирини танлаш эмас.

Ҳақиқий танлов — Уммат ўз бойлигини бошқаларнинг саноат қудратига хизмат қилдиришда давом этадими ёки уни ўзининг мустақил машинасозлик, оғир саноат ва сиёсий қудратига айлантирадими — мана шудир.

Салоҳиддин

15.09.2026й