Туркия ва Юнонистон ўртасидаги келишмовчилик ва кескинлик сабаблари

Туркия ва Юнонистон ўртасидаги кескинлик Юнонистон Бош вазири Кириакос Мицотакиснинг 2026 йил 11–13 сентябрь кунлари Ўрта Ер денгизида Туркия чегарасига жуда яқин жойлашган юнон оролларига қилган сафари ортидан янада кучайди. У мазкур оролларда жойлашган юнон ҳарбий кучларини, айниқса, Туркия соҳилларидан атиги 2 км узоқликдаги Мейс оролини кўздан кечирди. Шу орқали ҳарбий мақомга эга бўлмаган оролларда аскарлар мавжудлиги ошкор бўлди. Бу эса Туркияни чегарага туташ ҳудудларга ўз кучларини кўчириш билан жавоб беришга ундади.

Юнонистон Усмоний фотиҳлар томонидан фатҳ этилди ва қарийб 400 йил давомида Ислом адолати билан бошқарилди.

Британия, Франция ва Россия Усмоний Халифаликка қарши иттифоқ тузиб, унга қарши уруш олиб борган ва охир-оқибат уни Юнонистондан чиқариб юборган. 1830 йилда Юнонистонга мустақиллик берилди. Бироқ кўплаб ороллар Биринчи жаҳон урушига қадар Усмоний Халифалик қўлида қолди.

Халифалик ва Шариатни вайрон қилган Мустафо Камол 1923 йилги Лозанна шартномасида ушбу оролларни Юнонистонга бериб юборди ва Британия ҳамда Франция томонидан Туркияга ажратилган ороллар билан кифояланди. Таъкидлаш жоизки, бу оролларнинг айримлари Юнон материгидан қарийб 600 км узоқликда бўлса, Туркиянинг Эгей денгизидаги соҳилларидан атиги 2 км масофада жойлашган. Эгей денгизида катта-кичик қарийб 1800 та орол ва қояли ҳудудлар мавжуд бўлиб, уларнинг 100 тасида аҳоли истиқомат қилади, 24 тасининг майдони эса 100 км²дан ортиқ.

Томонлар ўртасидаги келишмовчиликлар қуйидаги масалаларда намоён бўлади:

– Кўплаб оролларнинг мақоми ҳали ҳам ҳал қилинмаган. Туркия уларни талаб қилмоқда, Юнонистон эса бунга рад жавобини бериб, Туркияга фақат Лозанна шартномасида унга ажратилган оролларни тан олади.

– «Ўн икки орол» деб аталадиган ороллар масаласида ҳам низо мавжуд. Аслида эса улар 14 та оролдан ташқари яна 10 та кичик орол ва қояли ҳудудларни ўз ичига олади.

– Денгиз чегаралари масаласида ҳам келишмовчилик бор. Юнонистон денгиз ҳудудини 12 милгача кенгайтиришни истайди, Туркия эса бунга қаршилик қилади.

– Оролларни ҳарбийлаштириш масаласи, яъни «Юнонистоннинг Шарқий Эгей оролларининг ҳарбий бўлмаган мақомини бузиши» масаласи. Туркия ўзига яқин бўлган ушбу оролларда юнон ҳарбий кучларининг мавжуд бўлишига қарши чиқади ва буни 1947 йилги Париж тинчлик шартномасига зид, деб ҳисоблайди. Зеро, мазкур шартнома ушбу оролларни ҳарбийлаштирмасликни назарда тутади. Юнонистон эса ўз навбатида хавфсизликка таҳдид мавжудлигини рўкач қилади.

– Кипр масаласи. Орол бўлинган бўлиб, Юнонистон халқаро миқёсда тан олинган жанубий юнон қисмига таянади ва шимолий қисмни ҳам унга қўшишни истайди. Шимолий қисмда эса Шимолий Кипр эълон қилинган бўлиб, уни Туркия тан олади ва ҳимоя қилади. У ерда қарийб 30 минг нафар турк аскари жойлашган.

– Юнонистон билан Кипрнинг юнон қисми ўртасида электр тармоғини боғлаш масаласи. Туркия бу лойиҳа ва унга алоқадор масалалар бўйича ўзининг розилиги олинишини талаб қилмоқда.

– Юнонистон билан яҳудий вужуди ўртасидаги ҳарбий ҳамкорлик. Минтақада икки томон ўртасида денгиз ҳарбий машғулотлари ўтказилди. 2026 йил 31 август куни «Ахилл қалқони» деб номланган ҳаво мудофаа тизимини барпо этиш лойиҳаси бўйича келишув тузилгани эълон қилинди.

Юнонистон Туркия билан мавжуд келишмовчиликларни, айниқса, ички масалалар ёки муаммолар юзага келган пайтда кескинлаштиради ва ўз ҳарбий кучини намойиш этади. Хусусан, келаси йилнинг биринчи ярмида умумий сайловлар ўтказилиши кутилмоқда. Бош вазирнинг Туркия чегарасига жуда яқин жойлашган юнон оролларига ташриф буюргани ҳам шу билан боғлиқ, деган қараш мавжуд. Бу ороллар орасида Туркия соҳилларидан атиги 2 км узоқликда жойлашган Мейс ороли ҳам бор. У ерда ҳар икки давлат ўртасидаги шартномалар ҳарбий кучларнинг бўлишини тақиқлашига қарамай, юнон аскарлари борлиги ошкор қилинди.

Юнонистон Туркияга қарши чақириқ билан чиқиб, Эгей оролларида мудофаа салоҳияти ва ҳарбий инфратузилмасини кучайтирмоқда, шартномаларни бузмоқда ҳамда денгиз чегараларини кенгайтиришга ҳаракат қилмоқда. Чунки у шунга амин эканки, Туркия шунга қадар унга қарши жиддий ҳарбий ҳаракат амалга оширмаган.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, Туркия ва Юнонистон Америка қўмондонлиги остидаги бир иттифоқ — НАТО таркибидадир. Бироқ 2020 йилда мазкур иттифоқдаги яна бир шерик — Франция Юнонистонни Туркияга қарши рағбатлантиришга уринди. У Юнонистонга ўз ҳарбий кемаларини юбориб, у билан қўшма ҳарбий машғулотлар ўтказди. Бу унинг минтақада ўз нуфузини шакллантиришга уриниши эди. Бироқ Америка бунга қарши чиқди ва Юнонистонга босим ўтказди. Шунингдек, Юнонистон яҳудий вужуди билан биргаликда Европага олиб бориладиган газ қувурини қуришни режалаштирган эди, Америка эса ушбу газ лойиҳасига моддий ва сиёсий кўмак бермаслигини билдирди. Натижада Юнонистоннинг қўли боғланиб, лойиҳа барбод бўлди.

Эрдўған бошчилигидаги Туркия Америка таъсир доирасида ҳаракат қилади ва унинг манфаатларига хизмат қилади. У ташқи майдонда фақат Америка билан келишган ҳолда ҳаракат қилади ва шу боис Юнонистон билан зиддиятида ҳам унга суянади, Америка нима қилишини кутади. У Америка кўрсатмаси билан Сурия, Ливия ва Озарбайжон томон ҳаракат қилди. Аммо Ғазо аҳлининг яҳудийлар томонидан геноцидга учратилаётганига қарамай, уларни қўллаб-қувватлаш учун ҳаракат қилмади ва ҳануз ҳаракат қилмаяпти. Чунки Америка унга бунга рухсат бермади. Бу «уруш кўламини кенгайтирмаслик» деган баҳона билан изоҳланди. Ҳатто президент Трамп унинг аралашмаганини мақтади — у яҳудий вужуди билан биргаликда Эронни 40 кундан ортиқ вақт давомида бомбардимон қилган пайтда ҳам.

Америка ўзининг Юнонистондаги нуфузини жамлашни истайди. Шу мақсадда у юнон оролларидаги ҳарбий базаларини кенгайтирди, уларни янги кучлар ва аскарлар билан мустаҳкамлади. Шу сабабли Америка Туркиянинг Юнонистон билан кескинликни янада кучайтиришини истамайди. Аксинча, уни Юнонистон билан ярашишга ундайди. Шу боис ҳар бир кескинликдан кейин икки давлат масъуллари кескинликни юмшатиш учун учрашиб туради.

Юнонистон Америкадан қўрқади ва Европа Иттифоқи аъзоси бўлгани учун Европанинг қўллаб-қувватлашига таянади. Айниқса, вазият ва ҳукмдорларнинг кайфиятига қараб кескин ва ўзгарувчан сиёсат юритиб, кейин ундан чекинадиган Францияга суянади. Илгариги сафар ҳам Франция Туркияга қарши Юнонистонни қўллаб-қувватлаган эди, бироқ Америка ҳаракатга келганидан сўнг бу қўллаб-қувватлашдан чекинди. Шунинг учун Юнонистоннинг таҳдидлари муайян доира билан чекланиб қолмоқда. Чунки унинг Туркия билан ҳарбий жиҳатдан тўқнашиш имконияти йўқ, юнонлар эса турклардан чўчийди. Агар Туркия ҳукмдорларида Усмоний фотиҳлар — Муҳаммад Фотиҳ ва Қонуний Султон Сулаймон каби мустақил ирода, жасорат ва холис ният бўлганида эди, улар ҳаракат қилиб, бу оролларни эгаллаган бўлар эдилар.

Америка Юнонистондан, унинг сиёсий аҳволи қандай бўлишидан қатъи назар, воз кечмайди. Чунки у Шарқий Ўрта Ер денгизида исломий юртларга бевосита қўшни бўлган Ғарб мамлакати бўлиб, Ғарб учун муҳим таянч нуқта ҳисобланади. Америка ороллардаги ҳарбий мавжудлигини кучайтирмоқда. Эҳтимол, бу Туркияда сиёсий вазият ўзгарган тақдирда муқобил таянч нуқта бўлиш мумкинлиги учун ҳамдир. Зеро, бундай ҳолатда Америка Туркиядаги базаларини ёпиб, аскарларини олиб чиқишга мажбур бўлади. Америка эса бундан хавотирда. Чунки Туркия аҳолиси мусулмонлардан иборат бўлиб, улар орасида тубдан ўзгариш қилиш ва пайғамбарлик минҳожи асосидаги Иккинчи Рошид Халифаликни барпо этиш учун холисона ҳаракат қилаётган кишилар бор.

Асъад Мансур

Роя газетасининг 2026 йил 7 октябр чоршанба кунги 620-сонидан