Украина уруши фонида Америка Россияни заифлаштиргандан кейин нимани кўзламоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Россия–Украина уруши бешинчи йилга кирди. Россиянинг ҳарбий ва иқтисодий харажатлари ортиб бормоқда, Украина эса Ғарб ёрдамисиз урушни ҳозирги кўламда давом эттира олмайдиган аҳволга тушган. Европа давлатлари қуролланишни кучайтирмоқда. Америка эса бир томондан Украинага ҳарбий ёрдам бериб Россияга босим ўтказмоқда, иккинчи томондан Москва билан урушдан кейинги иқтисодий ҳамкорликни муҳокама қилмоқда. Хўш, Америка нега Россияга қарши урушни қўллаб-қувватлаб туриб, унинг раҳбарияти билан келишув излаяпти? Вашингтон Россияни бутунлай мағлуб қилмоқчими ёки уни заифлаштириб, кейин ўзининг каттароқ халқаро сиёсатида фойдаланишни кўзлаяптими?

Бу саволнинг жавобини топиш учун Украинадаги фронтга эмас, урушни келтириб чиқарган халқаро курашга қараш лозим.

Украина Россия учун оддий қўшни давлат эмас. У Россия билан Европа ўртасидаги муҳим стратегик ҳудуд, Қора денгиздаги ҳарбий мавқе ва НАТОнинг шарққа силжишини тўсиб турувчи олдинги чизиқдир. Америка учун эса Украина Россиянинг Европа томон кенгайишини чеклаш, Москвага доимий босим ўтказиш ва унинг халқаро ҳаракатларини қийинлаштириш имконини берувчи воситадир.

Россия 2021 йил декабрда НАТОдан Украина ва Грузиянинг аъзолик истиқболини ёпишни ҳамда Шарқий Европадаги ҳарбий тартибни ўзгартиришни талаб қилди. Бу талаблар рад этилгач, Путин 2022 йил февралда Украинага бостириб кирди. Москва Украинани тезда ўз таъсирига қайтариш, НАТОни чекинишга мажбур қилиш ва Россиянинг буюк давлат мақомини тиклашни кўзлаган эди. Бироқ Путиннинг ҳисоб-китоби амалга ошмади.

Америка Россиянинг Украинага бостириб киришидан ўз сиёсий мақсадлари йўлида фойдаланди. Вашингтон Украинани қуроллантирди, Россияга иқтисодий санкциялар қўллади ва Европа давлатларини Москва таҳдиди атрофида қайта бирлаштирди. Россия НАТОни орқага сурмоқчи эди, аммо Финляндия ва Швециянинг НАТОга қўшилиши билан бу ҳарбий иттифоқ янада кенгайди. Россия Европадаги хавфсизлик тартибини ўзгартирмоқчи бўлди, аммо бу уруш Америкага мазкур тартибдаги етакчилигини сақлаш ва мустаҳкамлаш имконини берди.

Бу натижа айниқса Европанинг қуролланишида яққол кўринди. НАТОнинг 2025 йил 25 июндаги Гаага декларациясида аъзо давлатлар 2035 йилгача мудофаа ва хавфсизлик билан боғлиқ харажатларни ялпи ички маҳсулотнинг 5 фоизига етказиш мажбуриятини олди. НАТО бош котиби Марк Рютте 2026 йил 6 июлда Анқара саммити олдидан янги мудофаа шартномалари ўн миллиардлаб долларга етишини билдирди. Бу маблағлар Европа ҳарбий саноатини ҳам, Америка қурол ишлаб чиқарувчиларини ҳам кучайтирмоқда. (НАТО, 25 июн 2025 йил ва 6 июл 2026 йил.)

Энергетикада ҳам катта ўзгариш юз берди. Россия газига таянган Европа мамлакатлари Америка суюлтирилган газини кўпроқ харид қила бошлади. Reuters 2026 йил 1 октябрда Европа сентябр ойида АҚШ экспорт қилган LNGнинг 54 фоизини қабул қилганини хабар қилди. Демак, Россиянинг Европа энергия бозоридан сиқиб чиқарилиши Америка учун янги иқтисодий имкониятлар ҳам яратди.

Шу тариқа Америка Россияни урушда банд қилиб, унинг ҳарбий ва иқтисодий имкониятларини заифлаштириш билан бир вақтда, Европани ўз хавфсизлик тизимига қаттиқроқ боғлади.

Бироқ бу ерда яна бир муҳим воқелик бор. Америка Россияни бутунлай йўқ қилишни кўзлаётгани кўринмаяпти. Вашингтон учун Россиянинг заифлашиши манфаатли, аммо унинг назорат қилиб бўлмайдиган тарзда парчаланиши ёки тўлиқ Хитой таъсирига ўтиши янги стратегик муаммолар туғдириши мумкин. Шунинг учун АҚШ Россияга ҳарбий-иқтисодий босимни сақлаган ҳолда, Москва билан музокара эшигини ҳам очиқ қолдирмоқда.

Россиянинг ҳозирги аҳволи бу сиёсатнинг таъсирини кўрсатади. Reuters 2026 йил 5 октябрда Россиянинг нефт ва газдан бюджет даромадлари йил бошидан бери ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 17 фоиз камайиб, 5,47 триллион рублга тушганини хабар қилди. Украина зарбалари нефтни қайта ишлаш корхоналари ва экспорт инфратузилмасига зарар етказди. Нефт нархи юқори бўлишига қарамай, Москва бу имкониятдан тўлиқ фойдалана олмаяпти.

Россиянинг заифлашиши уни Украинадаги босимдан воз кечишга олиб келмади. Москва фронтдаги ҳарбий ҳаракатлар, инфратузилмага зарбалар ва эгалланган ҳудудлар орқали музокарадаги мавқеини сақлашга ҳаракат қилмоқда. Путин 2021 йилда талаб қилган бутун Шарқий Европа тартибини ўзгартиришга эриша олмади, аммо Украинада қолган ҳарбий натижаларини бой бермасликка интиляпти.

Айнан шу шароитда Вашингтон билан музокаралар жадаллашди.

Reuters 2026 йил 29 сентябрда Путиннинг махсус вакили Кирилл Дмитриев Вашингтонда Америка расмийлари билан Украина урушини тугатиш ва урушдан кейинги энергетика ҳамкорлиги ҳақида музокара ўтказганини хабар қилди. Дмитриев АҚШ Молия ва Энергетика вазирликлари вакиллари билан учрашди. 5 октябрда эса Кремл Россия ва Америка музокарачилари энергетика ҳамкорлигини муҳокама қилганини тасдиқлади. Шу билан бир вақтда музокаралар кўп миллиард долларлик нефт битимини ҳам қамраб олиши мумкинлиги ҳақида хабарлар тарқалди. (Reuters, 29 сентябр ва 5 октябр 2026 йил.)

Бу хабарларнинг сиёсий маъноси муҳим. Вашингтон Россияга фақат санкция ва ҳарбий босим билан мурожаат қилмаяпти. У Москвага урушдан кейин иқтисодий муносабатларни тиклаш имкониятини ҳам кўрсатмоқда. Америка Россияга оғир урушни давом эттириш билан келишувдан кейинги иқтисодий манфаат ўртасида танлов тақдим этмоқда. Москва эса санкциялар босими ва Европа бозорларидан узилиш шароитида бундай имкониятдан манфаатдор.

Аммо Вашингтоннинг бу сиёсатини фақат Украина билан изоҳлаш етарли эмас. Америка глобал стратегиясида асосий рақобат майдони Хитойдир.

2026 йил 23 январда эълон қилинган АҚШ Миллий мудофаа стратегиясида Хитойни Ҳинд-Тинч океани минтақасида тийиб туриш устувор вазифалардан бири сифатида белгиланди. Ҳужжатда Европа Россияга қарши мудофаада асосий масъулиятни ўз зиммасига олиши, Америка эса муҳим, лекин чекланганроқ ёрдам бериши кўрсатилган.

Бу қарорнинг сиёсий маъноси очиқ. Америка Россияга қарши Европа хавфсизлигини сақлаш учун ўзининг асосий ҳарбий имкониятларини доимий равишда банд қилиб қўйишни истамаяпти. Европа ўзини кўпроқ ўзи ҳимоя қилсин, Россияни чеклаш харажатининг катта қисмини ўзи кўтарсин, Вашингтон эса Хитой билан стратегик рақобатга кўпроқ куч ажратсин.

Лекин Россиянинг Украинада заифлашиши бошқа натижани ҳам келтириб чиқарди. Москва Европа энергия бозорининг катта қисмини йўқотгач, Хитой билан савдо ва иқтисодий ҳамкорлигини янада кучайтирди. Пекин Россия нефти ва газининг муҳим харидорига айланди. Россия эса Хитой учун энергия, хомашё ва айрим ҳарбий-технологик соҳаларда муҳим шерик бўлиб қолмоқда.

Шу ерда Американинг катта сиёсий муаммоси пайдо бўлди: Россияни Ғарб бозорларидан сиқиб чиқариш Москвага босимни кучайтирди, аммо уни Хитойга иқтисодий жиҳатдан янада яқинлаштирди.

Вашингтоннинг Россия билан иқтисодий муносабатларни қайта очишга қизиқишида шу боғлиқликка таъсир ўтказиш манфаати ҳам бўлиши мумкин. Бироқ Москва Хитойдан воз кечишга рози бўлгани кўринмаяпти. Шунинг учун Америка Россияни Пекиндан ажратиб олгани ҳақида гапиришга эрта. Ҳозирги амаллар Вашингтон Россиянинг келгуси ҳаракатларига таъсир ўтказиш имконини кенгайтиришга интилаётганини кўрсатмоқда.

Эрон масаласи ҳам шу катта сиёсат билан боғланмоқда. Россия Теҳрон билан ҳарбий ва сиёсий ҳамкорлигини сақлаяпти. Америка эса Эроннинг қурол-яроғ ва технология таъминотида иштирок этаётган Россия ва Хитой тузилмаларига санкциялар қўлламоқда. Демак, Вашингтон Москва билан Украина ҳақида музокара қилар экан, Россиянинг Америка манфаатларига таъсир ўтказиши мумкин бўлган бошқа минтақавий алоқаларини ҳам ҳисобга оляпти.

Бироқ бу ерда ҳал қилинмаган муҳим зиддият бор. Вашингтон Россиянинг заифлашишидан манфаатдор бўлса, Москва Хитой ва Эрон билан алоқалари орқали ўзининг халқаро ҳаракат имкониятларини сақлашга интиляпти. Шунинг учун Москва Америка билан музокара қилаётгани Россиянинг Хитой ва Эрон билан ҳамкорлигини тугатишга тайёрлигини англатмайди.

Европанинг ҳаракатлари ҳам Америка режасини мураккаблаштирмоқда. Британия ва Франция Украинада урушдан кейин ҳарбий куч сақлаш имкониятини тайёрлаяпти. Британия ҳукумати 2026 йил 13 июлда «Хоҳловчилар коалицияси» Украинада ўт очиш тўхтаганидан кейин қуруқлик, ҳаво ва денгизда ҳаракат қила оладиган кўпмиллатли кучни ишга туширишга тайёрлигини билдирди. 24 июлда эса британ генерали Том Бейтман мазкур куч қўмондонлигини француз ҳамкасбидан қабул қилиб олди.

Бу хабарлар Британия ва Франция Украинада ўз ҳарбий-сиёсий таъсирини сақлаб қолишга интилаётганини кўрсатади. Москва эса Ғарб ҳарбий кучларининг Украина ҳудудида бўлишини ўз хавфсизлик талабларига зид деб ҳисобламоқда. Демак, Америка Россия билан келишув излаётган бир вақтда, Европа давлатлари ҳам келажак тартибида ўз ўрнини сақлаш учун ҳаракат қилмоқда.

Вашингтон Европа устидан стратегик етакчиликни сақламоқчи. Москва Украинани НАТОнинг ҳарбий таянчига айлантирмасликни талаб қиляпти. Британия ва Франция эса Украинада ўз ҳарбий иштирокини сақлаб қолишга уринмоқда. Киев Россия ҳужуми қайта такрорланмаслиги учун ташқи хавфсизлик кафолатларига муҳтож.

Бу зиддиятлар уруш нега музокаралар давом этаётганига қарамай тўхтамаётганини тушунтиради. Ҳар бир томон келажак келишувида ўз шартлари устун келишини истаяпти. Шунинг учун ҳарбий босим, иқтисодий санкциялар, энергетика таклифлари ва дипломатик учрашувлар бир вақтда давом этмоқда.

Буларнинг барчасидан кўринадики, Американинг Украина урушига нисбатан сиёсати бир босқичда тўхтаб қолган эмас. Вашингтон Россиянинг Украинага бостириб киришидан уни заифлаштириш ва Европани ўз атрофида жипслаштириш учун фойдаланди. Энди эса Россия билан келишув имкониятларини ишга солиб, Европадаги етакчилигини сақлаган ҳолда Хитойга қаратилган стратегик устуворлигини кучайтиришга интиляпти.

Россия эса уруш бошида кўзлаган катта мақсадларига эриша олмади. У НАТОни бутун Шарқий Европадан суриб чиқара олмади, Европа хавфсизлигини ўз шартлари асосида қайта қуролмади. Аммо у Украинадаги босим ва эгалланган ҳудудлардан воз кечмаяпти. Москва шу воситалар билан Америкадан ҳудудий, хавфсизлик ва иқтисодий масалаларда имкон қадар кўпроқ ён бериш олишга ҳаракат қилмоқда.

Шунинг учун шаклланаётган музокараларни Россия билан Американинг тенг куч сифатида Европани бўлиб олиши деб тушуниш нотўғри. Вашингтон ўзининг глобал етакчилигини сақлашни кўзлаяпти. Москва эса урушда заифлашган ҳолда ўз хавфсизлик талаблари ва қўлидаги натижаларни сақлаб қолишга интиляпти. Европа давлатлари Америка хавфсизлик тизимига таяниб туриб, ўз мустақил таъсирини кенгайтиришга ҳаракат қилмоқда.

Бу катта сиёсий курашда энг оғир нархни Украина халқи тўламоқда. Мамлакатнинг шаҳарлари, саноати, энергетикаси ва иқтисоди вайрон бўлмоқда. Унинг давлат бюджети, ҳарбий таъминоти ва келажак хавфсизлиги ташқи ёрдамга қаттиқ боғланган. Катта давлатлар эса Украинадаги урушни ўз халқаро манфаатлари доирасида ҳал қилишга уринмоқда.

Мусулмонлар бундай воқеаларга Россия ёки Америка тарғиботи орқали қарамасликлари лозим. Россия ҳам, Америка ҳам ўз давлат манфаати ва халқаро таъсирини кўзлаб ҳаракат қилмоқда. Европа давлатлари ҳам ўз хавфсизлиги ва сиёсий мавқеини ҳимоя қилмоқда. Уларнинг ҳеч бири мусулмонлар учун сиёсий эргашиладиган намуна эмас.

Айнан шу ҳолат мусулмонлар учун муҳим тарихий имкониятдир. Мусулмон юртлари устидан таъсирини сақлаб келаётган буюк давлатлар бир-бирини заифлаштириш билан овора бўлган бир пайтда, Уммат ўзининг мустақил сиёсий мавжудлигини тиклаш масаласини янада қатъий кўтариши лозим. Чунки мустамлакачи давлатларнинг кучи чексиз эмас, уларнинг халқаро тартиби ҳам абадий эмас. Уларнинг ўзаро кураши мусулмонлар учун сиёсий майдон очиши мумкин.

 Бироқ бу имкониятдан фойдаланиш бир мустамлакачига қарши бошқасига суяниш билан амалга ошмайди. Бунинг учун Умматда Ислом ақидасига асосланган сиёсий онг, мустақил ирода ва ўз тақдирини ўзи белгилашга қаратилган жиддий ҳаракат бўлиши зарур. Бугун буюк давлатлар ўз ҳукмронлигини сақлаб қолиш учун бир-бири билан курашаётган бир пайтда, мусулмонлар учун ўз давлати – пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифаликни тиклаш йўлидаги олтин фурсатдир. Бу фурсатнинг сиёсий натижага айланиши эса Умматнинг онгли ва изчил ҳаракатига боғлиқ.

Салоҳиддин

19.10.2026й