Янги Ўзбекистон қандай инсонни тарбияламоқчи?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Мактабни битириб чиқаётган ўн етти ёшли бир йигитни кўз олдимизга келтирайлик. У компьютерни яхши билади, маълумотни интернетдан топа олади, уни таҳлил қилади, ўз фикрини айтади. Жамоада ишлайди, келажак касбини режалаштиради, пулни тежаш ва жамғаришни билади. Табиатни асраш, сувни тежаш ҳақида тушунчаси бор. Ўзини замонавий, фаол ва мустақил қарор қабул қила оладиган инсон деб билади.

Бугун Ўзбекистон давлат таълим сиёсати айнан шундай битирувчини тайёрлашни ўз олдига бош мақсад қилиб қўймоқда. 2026 йил 28 сентябрдаги таълим ислоҳотлари тақдимотида расман «Янги Ўзбекистон мактаб битирувчиси портрети» деган ибора ишлатилди. Расмий таърифда у замонавий кўникмаларга эга, ахборот технологияларини пухта биладиган, ижодий ва мустақил фикрлайдиган ҳамда қарор қабул қила оладиган инсон сифатида тасвирланди. Энг муҳими, стандарт, ўқув дастури, дарслик ва баҳолаш тизими бир-бирига боғланган ҳолда ана шу портретни шакллантиришга йўналтирилмоқда.

Бу сиёсат 2026 йилда тўсатдан пайдо бўлгани йўқ. 2022-2026 йилларга мўлжалланган мактаб таълимини ривожлантириш миллий дастурида ўқувчиларни «миллий ҳамда умуминсоний қадриятларга содиқлик руҳида тарбиялаш», илғор халқаро тажрибага асосланган Миллий ўқув дастури ва замонавий дарсликларни жорий қилиш белгиланган эди. 2023 йилдан бошлаб коммуникация, танқидий фикрлаш, креатив фикрлаш ва ҳамкорликдан иборат 4К модели янги дарсликларга кенг киритилди. Кейинги давлат дастурларида ҳам шу кўникмалар қайта-қайта мустаҳкамланди.

Шу маълумотларни бир жойга йиғсак, давлат ясамоқчи бўлган инсон портрети аниқ намоён бўлади. У мустақил фикрлайди, савол беради, маълумотни таҳлил қилади, ўз фикрини асослайди ва қарор қабул қилади. У мулоқот қила олади, жамоада ишлайди, масъулиятли бўлади. У касб танлашга эрта тайёрланади, молиявий саводхон бўлади, пулни ҳисоблаш, тежаш ва харидни режалаштиришни ўрганади. У рақамли дунёга мос ва замонавий меҳнат бозорига тайёр бўлиши керак.

Бу фақат қоғоздаги истак эмас. Дарслик ҳам, ўқитувчи ҳам, баҳолаш ҳам шу йўналишга мослаштириляпти. Дарсликда боладан жавобни ёд олиш эмас, савол бериш, таҳлил қилиш ва бошқалар билан ечим топиш талаб қилинмоқда. Ўқитувчилар ҳам шу асосда дарс ташкил қилишга қайта тайёрланмоқда. Баҳолаш тизимида эса боланинг маълумотни тушуниши ва амалда қўллай олиши ўлчанмоқда.

Демак, гап оддий дарслик алмаштириш ҳақида эмас. Давлат аввал қандай инсон кераклигини белгилаяпти, кейин бутун таълим тизимини шу инсонни етиштиришга мосламоқда.

Бироқ айнан шу ерда энг муҳим ва оғриқли савол туғилади.

Мустақил фикрлаш яхши. Лекин инсон қайси асосдан туриб мустақил фикрлайди? Қарор қабул қилиш яхши. Лекин у тўғри ва нотўғрини қайси мезон билан ажратади? Масъулият яхши. Лекин инсон ўзини аввало кимнинг олдида масъул деб билади?

Масалан, ўша битирувчи эртага тадбиркор бўлди. Катта фойда берадиган, лекин ҳаром бўлган муомала (судхўрлик, рибо) олдида турибди. Унинг молиявий саводхонлиги унга қайси қарорни чиқариб беради? Ёки у оила қурди. Шахсий манфаати билан шаръий вазифаси тўқнашди. У қайсини устун қўяди? Ёки ўз давлатининг сиёсий манфаати билан бошқа юртдаги мусулмонларнинг оғир аҳволи бир-бирига тўғри келмай қолди. У воқеликка фақат секуляр ватанпарварлик нуқтаи назаридан қарайдими ёки ўзини ягона Ислом Умматининг бир қисми деб англайдими?

Бу саволларга компьютер билими ҳам, 4К ҳам, молиявий саводхонлик ҳам жавоб бера олмайди. Чунки булар — шунчаки қуруқ кўникмалар. Кўникма инсонга нимадир қилиш қобилиятини беради. Аммо нима учун ва қайси мезон асосида қилишни унинг фикрий пойдевори белгилайди.

Шу нуқтадан Исломдаги таълим сиёсатига қарасак, масала бошидан бутунлай бошқача қўйилганини кўрамиз.

Ислом низомида биринчи ва ўзгармас қоида шундай келади: Таълим дастурининг асоси Ислом ақидаси бўлиши шарт. Ўқиш моддалари ва ўқитиш йўллари ҳам шу асосдан чиқиб кетмайдиган тарзда ишлаб чиқилади. Таълим сиёсатининг ўзи эса исломий фикр ва исломий туйғуларни шакллантириш деб таърифланади. Таълимдан кўзланган олий ғоя — Исломий шахсни шакллантириш ва одамларни ҳаётнинг барча соҳаларига тааллуқли илм ва маорифлар билан бойитишдир.

Демак, Исломий таълимда мақсад фақат болани бир нечта диний маълумотни биладиган инсон қилиб чиқариш эмас, балки унинг фикри ҳам, туйғуси ҳам Ислом ақидаси асосида шаклланишини таъминлашдир. Шу билан бирга, Исломий таълим замонавий илмларни асло рад этмайди. Математика, аниқ фанлар ва тажрибий билимлар эҳтиёжга қараб мукаммал ўргатилади. Яъни Исломий шахс ҳам кучли муҳандис, шифокор, дастурчи ёки тадбиркор бўлади.

Фарқ — илм ва қобилият қайси шахсият ва қайси мезон қўлида турганида!

Кўз олдимизга энди икки битирувчини келтирайлик.

Биринчи битирувчи — режим етиштираётган секуляр битирувчи. У технологик кўникмага эга, касб танлайди, пулни режалаштиради. Лекин у секуляр «умуминсоний қадриятлар», давлат ватанпарварлиги ва капиталистик бозор кўникмалари аралашмасида тарбиялангани учун Ислом ақидасидан узилган. У зоҳиран намоз ўқиши ёки рўза тутиши мумкин, лекин ҳаёт ҳақида, оила, пул ва жамият ҳақида қарор чиқараётганда Исломни эмас, балки манфаат ва секуляр қарашларни мезон қилади.

Иккинчи битирувчи ҳам технология ва фанни мукаммал билади, касбли ва илмли. Аммо унинг таълими бошидан Ислом ақидасига қурилган. Шунинг учун у савдода ҳалол ва ҳаромга қарайди. Оилада шаръий вазифасига қарайди. Жамиятда одамларнинг гапини эмас, Аллоҳнинг ҳукмини мезон қилади. У ўзини фақат маълум бир ҳудуд фуқароси эмас, Ислом Умматининг масъулиятли аъзоси деб билади.

Шунинг учун баҳс «замонавий бўлиш керакми ёки йўқми?» деган мавзу эмас. Масала — замонавий илм ва кўникмалар қайси ақида ва қайси шахсият қўлида турганида! Чунки ақл қайси фикрий пойдевор устида ишласа, ўша асосда ҳукм чиқаради. Технология ва кўникманинг ўзи инсонни ахлоқли қилмайди.

Шунинг учун болага шунчаки «танқидий фикрла» ёки «муваффақиятли бўл» дейиш билан иш битмайди. Агар муваффақият юқори даромад, яхши касб ва манфаат билан ўлчанса, инсон бутун умрини шу нарсалар ортидан қувиб ўтказади. Агар муваффақият Аллоҳнинг розилиги билан ўлчанса, ўша касб ҳам, илм ҳам Умматга ва Исломга хизмат қиладиган воситага айланади.

Агар режим таклиф қилаётган ва аста-секин ҳаётга татбиқ этаётган ушбу «Янги Ўзбекистон битирувчиси портрети»га жим қараб турилса, яқин келажакда фарзандларимиз ўз эътиқоди ва ахлоқидан бутунлай узилади. Худди бугунги Ғарб жамиятидаги ёшлар сингари, эркак ва аёл ўртасидаги шаръий чегараларнинг бузилиши, никоҳсиз яшаш, бесоқолбозлик (ЛГБТ) ва турли ахлоқсизликлар «шахсий эркинлик» номи остида оддий ҳолга айланади. Фарзандларимиз Исломни шунчаки тарихий мерос деб биладиган, ҳалол-ҳаромнинг фарқига бормайдиган ва ҳаётдаги ягона мақсади бозорда пул топиш бўлиб қолган секуляр ва капиталистик роботларга айланиб қолади.

Албатта, ҳар бир ота-она ва мусулмон жамияти амалдаги режимдан таълимни Ислом ақидаси асосида шакллантиришни ва фарзандларимизга шаръий ахлоқ беришни талаб қилиши зарур. Акс ҳолда бу ўзбек ҳукумати халқнинг сукути ва беэътиборлигидан қувват олиб, анави бузуқ Ғарбдан кўчириб келаётган ҳар турли зарарли лойиҳаларини амалга оширишдан асло чекинмайди.

Таълим — бу шунчаки бозор учун кадр тайёрлаш эмас, балки Умматнинг эътиқоди ва келажаги шаклланадиган энг стратегик майдондир. Шундай экан, фарзандларининг дунёси ва охиратига қайғурадиган ҳар бир мусулмон ота-она ва зиёли тушуниб етмоғи лозимки, Исломий таълимни тўлиқ жорий этиш, фарзандларимизни секуляр бузуқликлардан муҳофаза қилиш ва Ислом аҳкомларини ҳаётга қайтаришнинг ягона йўли — Ислом низомини татбиқ этувчи рошид Халифалик давлатини тиклаш учун ҳаракат қилишдир.

Салоҳиддин

18.10.2026й