Судандаги сиёсий инқироз ва уни ҳал қилиш истиқболлари

Судан мисли кўрилмаган даражада кескин сиёсий инқирозни бошдан кечирмоқда. Бу инқироз кун сайин чуқурлашиб, давлат, бошқарув ва ҳаётнинг барча жабҳаларини қамраб олмоқда.

Судан фунти хорижий валюталар олдида қадрсизланишда давом этди ва бир АҚШ долларининг нархи 7800 фунтга етди. Бунинг натижасида барча товар ва хизматлар нархи ошиб кетди. Судан Нонвойхоналар уюшмаси раиси билдиришича, бир қоп уннинг нархи 78 мингдан 108 минг фунтга кўтарилган. Бу эса уларни нон нархини ошириш ва унинг оғирлигини камайтиришга мажбур қилмоқда.

Хавфсизлик соҳасида эса Суданда тобора кўпроқ тузилмалар ва қуролли милициялар пайдо бўлмоқда. «Ароъ» электрон газетасининг 21-сонида келтирилишича, уларнинг сони ўтган апрель ойида 100 та қуролли ҳаракатга етган. Уларнинг 87 таси Дарфур ҳаракатлари, 13 таси эса Кордофан, Шарқ, Кўк Нил ва Нуба тоғларига қарашли ҳаракатлардир.

Бу ҳолат хавфсизлик вазиятига ҳам ўз таъсирини кўрсатмоқда. Бундай қуролланган тузилмалар мавжуд бўлган шароитда инсон ўз жони ва мол-мулки хавфсизлигига ишона олмайди. Бунга яқинда содир бўлган воқеа ҳам мисол бўла олади: тиббий хизматдан уйига кечаси қайтаётган бир шифокор аёл ўлдирилди ва унинг мол-мулки талон-торож қилинди.

Электр энергияси каби асосий хизматларга келсак, улар кўп вақт давомида мавжуд эмас. Бу эса одамларни ёритиш, совитиш ва намликни таъминлаш учун қуёш панелларини сотиб олиш каби шахсий ечимларга мурожаат қилишга мажбур қилмоқда. Айниқса иссиқ ҳаво ва жазирама қуёш шароитида бу масала янада долзарблашмоқда.

Одамлар электр таъминоти қайта тикланишидан умидини узган. Чунки Бош вазир Камол Идрис Молия вазирлиги, Судан Марказий банки ва Ижтимоий таъминот вазирлигига аҳоли қуёш панелларини сотиб олиши учун имтиёзли молиялаштириш жараёнларини енгиллаштириш ҳақида кўрсатма берган. Бу эса инсон электр муаммосини ҳал қилиш учун банкларга бориб, фоизли қарз олиши керак бўлади, деган маънони англатади.

Сув, соғлиқни сақлаш ва таълим каби бошқа хизматларга келсак, бу борада собиқ Соғлиқни сақлаш вазири Маъмун Ҳамида айтган гап билан кифояланиш мумкин. У шу ҳафта безгак касаллигига чалиниб, «Алия» шифохонасига ётқизилган. Бироқ безгакка қарши даволаш воситалари унга ёрдам бермаган ва натижада турли асоратлар юзага келган.

Унинг ўзи бунинг сабабини дорилар қалбаки экани билан изоҳлаган!

Шундай экан, Суданда ҳукумат бор, деб айта оламизми? Ёки бу ерда фақат арвоҳлар борми — уларнинг бошида эса Бурҳон турибдими?!

Бу сиёсий инқирознинг сабабига келсак, у Судан устидан Америка ва Британия ўртасида кечаётган халқаро курашга бориб тақалади.

Америка Судандаги ушбу урушни Британия Америка малайи Башир қулаганидан кейин уни сиқувга ола бошлаган пайтда аланга олдирди. Британия эса Америкага малай ҳарбийларни ҳокимиятдан четлатиш учун имконият топди ва ўзининг фуқароликдаги малайларини ҳокимиятга олиб кирди. Бироқ Бурҳон уларга қарши тўнтариш қилиб, уларни ҳокимиятдан четлатди.

Шундан сўнг Британия уларга сиёсий босим ўтказишни давом эттирди. Намойишлар ва юришлар каби сиёсий ҳаракатлар орқали босим кучайтирилди. Натижада ҳарбийларни ҳокимиятдан четлатиш ва уларни казармаларга қайтаришга деярли олиб келган доиравий келишув имзоланди.

Бу эса Американи урушни бошлашга мажбур қилди.

Натижада ҳамма хорижга қочиб кетди — кимдир кўчиш ва мажбурий сарсонликка дучор бўлди, кимдир эса ҳалок бўлди.

Шунга қарамай, кураш тўхтамади. Британия ташаббуси билан 2025 йил 15 апрелда Лондон конференцияси чақирилди. Унда Франция, Германия, Европа Иттифоқи ва Африка Иттифоқи ҳам иштирок этди.

Конференция якуний баёнотида Судан халқи сайлайдиган фуқаролик ҳукуматига ўтиш жараёнини қўллаб-қувватлаш ва Суданнинг бўлинишига йўл қўймаслик талаб қилинди. Шунингдек, параллел ҳукуматлар эълон қилинишига қаратилган ҳар қандай режа рад этилди.

Британиянинг параллел ҳукуматга қарши чиқиши таъсис ҳукуматини ҳам рад этишини англатади. Бу ҳукуматни Америка вужудга келтирган бўлиб, ҳозир Дарфурни назорат қилмоқда. У Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари томонидан шакллантирилган ҳукумат бўлиб, Дарфур ажралиб чиққан тақдирда, уни бошқарадиган ҳукумат бўлади.

Британия эса ўз малайи, Суданнинг собиқ Бош вазири Ҳамдукни яна ҳокимиятга қайтаришга хизмат қиладиган фуқаролик бошқарувини истамоқда.

Бунга қарши равишда Америка Дарфурни ажратиш бўйича ўз режаларини амалга оширмоқда!

Мусъад Булус Суданга қурол етказиб беришни тақиқлашга оид 1591-сонли қарор доирасини кенгайтиришни таклиф қилди. У 2026 йил 24 август куни Судандаги вазият юзасидан БМТ Хавфсизлик Кенгашининг брифингида сўзлаган нутқида Америка томонидан кучли қарор таклиф қилинганини маълум қилди. Унда тўртта асосий масала назарда тутилган:

1. Қурол-яроғ тақиқининг доирасини кенгайтириб, уни Суданнинг бутун ҳудудига татбиқ этиш.

2. Учувчисиз ҳаво воситалари, шунингдек, уларга алоқадор тизимлар ва технологиялар ҳам ушбу тақиқ доирасига киришини яна бир бор тасдиқлаш.

3. Бош котибдан 1591-сонли қарор асосида тузилган экспертлар гуруҳидаги экспертлар сонини кўпайтиришни талаб қилиш.

4. 1591-сонли қарор асосидаги экспертлар гуруҳига минтақани қамраб олган бошқа экспертлар гуруҳлари билан ҳамкорлик қилиш вазифасини юклаш. Бу орқали активларни музлатиш, сафар қилиш ва қурол-яроғ бўйича тақиқларнинг бузилиши ҳолатларини яхшироқ аниқлаш кўзда тутилган.

Америка бу орқали Судан армиясининг имкониятларини чеклаш ва унинг Дарфурни озод қилиш учун олдинга силжишининг олдини олишни мақсад қилмоқда. Шу тариқа Дарфур Тезкор қўллаб-қувватлаш кучлари назорати остида қолади ва кейинчалик, илгарироқ Жанубий Судан ажратилганидек, уни ажратиб олиш учун шароит яратилади.

Суданнинг ушбу сиёсий инқироздан чиқиши унинг сабабларини бартараф этиш билангина амалга ошади. Бу сабаблар эса иккита.

Биринчиси — кофир мустамлакачиларнинг сиёсий доиралар устидан ҳукмронлигидир. Улар ҳарбийлар ёки фуқаролар бўладими, ҳукумат ичида ёки ундан ташқарида бўладими — барибир сиёсий ҳаётни ўз назоратида ушлаб турибди. Шу боис ечим ушбу сиёсий муҳитни йўқ қилиш ва ана шу ҳукмдорларни четлатишдадир.

Иккинчи сабаб — Исломнинг ҳокимият тепасида йўқлигидир.

Бу эса ҳокимиятга эга бўлган куч зиммасига тушади. Яъни ҳокимиятни ўзгартиришга қодир бўлган, моддий кучга эга ва, ҳеч бўлмаганда, кучли эҳтимол асосида бундай ўзгаришни амалга ошириш имкониятига эга бўлган энг кучли тоифага. Бу тоифа — армиядир.

Армия чалкашиб қолмаслиги учун унинг зиммасидаги вазифа аниқ: ҳокимиятни қўлга олиш ва уни Ҳизб ут-Таҳрирга топшириш.

Зеро, Ҳизб ут-Таҳрир ёшлари садоқатли, малай бўлмаган сиёсий муҳитни шакллантирган. Уларда юксак сиёсий фикрлар ва барча сиёсий, иқтисодий ҳамда молиявий инқирозларни ҳал қилишга қодир ечимлар мавжуд. Бу ечимлар Ислом ақидасидан келиб чиқади ва Исломни яна ҳокимият, давлат ва жамият ҳаётига қайтариб, пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифаликни қайта барпо этади.

Аллоҳ субҳанаҳу ва таолодан бизларни бу неъмат билан икром этишини ва унинг халифасини — буюк олим, моҳир сиёсатчи ва маърифатли мутафаккир Ато ибн Халил Абу ар-Руштани кўриш билан кўзларимизни қувонтиришини сўраймиз.

Эй Роббимиз! Буни бизга узоққа қолдирмай, тез орада насиб эт! Албатта, Сен бунга Валийсан ва бунга Қодирсан.

Доктор Аҳмад Абдулфазил

Судан вилоятидаги Ҳизб ут-Таҳрир Мажлиси аъзоси