بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم

Суғурта ва унинг воқеси…

Ўзбекистонда суғурта тизимини жадал ривожланаётгани, бизнесни қўллаб қувватлашда, тадбиркорлик субектлари ва фермер хўжаликларини барқарорлигини таъминлашда мухим омил бўлмоқда. Бунда "Ўзагросуғурта " давлат хиссадорлик суғурта ширкатининг алоҳида ўрни бор. Ширкат ўзининг барча туман ва шаҳарларидаги бўлимлари орқали кенг қамровли фаолият юритмоқда. Жорий йилнинг 6-ойлик якунларига кўра, суғурта шартномаларини тузиш, бадаллар йиғиш ва суғурта тўловларини амалга ошириш бўйича мамлакатни суғурта бозорида етакчи ўринлардан бирини эгаллади. Ширкат томонидан корхоналар, ташкилотлар ва аҳоли мулкини, транспорт воситаларини суғурталаш, ихтиёрий -тиббий суғурталаш, транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурталаш каби юзлаб суғурта турлари бўйича хизмат кўрсатилмоқда.

Мустахкам оила йили муносабати билан ширкат томонидан "мустахкам оила" ва "мустахкам оила равнақи" деб номланган янги суғурта хизматлари жорий қилинди. Бугунги кунда Ўзбекистонда суғурта ширкатларининг фаолияти шахсан президентни кўрсатма ва ташаббуси билан ривожланиб бормоқда. Айниқса Каримов томонидан жорий йилни "мустахкам оила" йили деб эълон қилинишлиги ортидан, суғурта ширкатлари "мустахкам оила" ва "мустахкам оила равнақи" номли хизмат турини жорий этиб, ўзининг бу хизматини мажбурий равишда одамларга тиқиштирмоқда. Хар бир оила билан мажбурий равишда шартнома тузиб, йиллик тўққиз минг сўмдан бадал пули йиғилмоқда, аслида бу пул арзимасдек кўринсада, аммо иқтисодий ҳолати ночор бўлган аксар аҳолига қийинчилик туғдирмоқда. Аммо Ўзбекистон хукуматининг аҳолини ҳолати, турмуш даражаси ва шарт-шароити умуман қизиқтирмайди. Балки қандай қилиб бўлса ҳам ва қай йўллар билан бўлса ҳам одамлардан кўпроқ пул йиғиб олишлик қизиқтиради холос.

Бу ширкатлар билан ҳамкорлик қилиш, улар томонидан тўланаётган кафолат пулини олишлик Ислом динига мос келадими, бу ишни қилишлик мусулмон учун жоизми ёки йўқми?

Ҳаёт, товар, мулк ва бошқа бир нарсани суғурта қилдириш битим (келишув)нинг бир туридир, яъни у суғурта ширкати билан суғурта қилдирувчи шахс ўртасида битимдир. Суғурта қилдирувчи ширкатдан товарга ёки мулкка талофат етганда унинг айнан ўзи ёки пулини, ҳаёт учун маълум маблағни эваз беришга ахд талаб қилади бу иш муайян маблағ эвазига муайян муддатни белгилаган пайтда бўлади. Ширкат эса бу талабни қабул қилади масалан: бир шахс 10 йил муддатга уйини 10 минг сўмга суғурта қилдиради ва йилига минг сўмдан бадал пулини тўлашликка келишади. Агар суғурта қилдирувчи битим бандларига тўғри келадиган бирор ходисага учраса, ширкат талофат кўрган нарсанинг айнан ўзини ёки пулини бозор нархига қараб тўлаши шарт бўлади. Ширкат суғирта қилдирувчига ёки бошқага нарсанинг ўзини ёки пулини бериши ихтиёрлидир. Битимда кўрсатилган ходиса юз бериши биланоқ, эваз тўлаш суғурта қилдирувчининг ширкат гарданидаги хақларидан бўлиб қолади. Қачонки ширкат ўша ходисанинг юз берганига ишонч хосил қилса ёки суд томонидан тўлаб бериш тўғрисида қарор чиқарса, ширкат ўша эвазни тўлайди. Суғурта тўлови суғурта қилдирувчининг фойдасига ҳам, болалари, хотин ва бошқа меросхўрлар ва у тайинлаган бошқа бир шахс ёки жамоанинг фойдасига бўлишига мумкин. Ҳаётни, товарни, овозни ёки бошқа нарсаларни суғурта қилдириш деб номлаш одамларга бу ишни чиройли қилиб кўрсатишдир, холос. Аслида эса ҳаёт суғурта қилдирилмайди, балки у ўлгач, болалари, хотини, бошқа меросхўрлари ёки ўзи тайинлаган шахс ё жамоанинг муайян маблағга эга бўлиб қолиши кафолатланади, холос. У товарни ҳам, машинани ҳам, мулкини ҳам, бошқани ҳам эмас, балки уларга талофат етганда нарсанинг ўзини ёки пулини тўлатишни суғурта қилдиради. Демак, у аслида, ҳаёт ёки мулкни кафолати эмас, балки нарса йўқолган ёки унга талофат етган пайтда тўлатиш эвазига маълум маблағни ўзи ёки бошқа одам қўлга киритишни кафолатидир. Суғуртанинг воқеи манашудир. Агар уни текшириб кўрилса икки жихатдан ношаръийлиги аён бўлади.

Биринчидан у икки тараф ўртасидаги келишувдир. Таклиф ва қабулни ўз ичига олади таклиф суғурта қилдирувчи тарафдан, қабул эса ширкат тарафидан бўлади. Бу битим шаръан дуруст бўлиши учун битимнинг шаръий шартларини ўз ичига олиши лозим. Шаръан битим нарсанинг ўзи ёки унинг манфаати асосига тузилиши лозим. Шундай бўлмаса у ботил бўлади. Бундан ташқари шаръий битим савдо, ширкат каби эвазли нарсага, ё ҳадя қилиш каби эвазсиз нарсага, ё ижро каби эвазли манфаатга ёки орият (фойдаланиб туришлик) каби эвазсиз манфаатга асосан тузилади. Суғурта битими эса нарсанинг ҳам, манфаатнинг ҳам асосида тузилмаган. У мажбурият яъни кафолатлаш асосида тузилган битимдир.Мажбурият ёки кафолат эса нарса ҳам, манфаат ҳам ҳисобланмайди. Чунки у ишлатилмайди, фойдаланилмайди, ижарага ҳам берилмайди. Шу мажбуриятга асосланиб молни қўлга киритиш манфаат хисобланмайди. У бор йўғи муомаланинг қолдирган изи холос. Суғурта келишуви нарсанинг ҳам, манфаатнинг ҳам асосида тузилмагани учун ботил келишувдир.

Иккинчидан. Ширкатнинг маҳсус шартлар асосида суғурта қилдирувчига аҳд бериши кафолат юзасидандир. Унинг шаръий кафолат бўлиши учун, кафолат хусусидаги шаръий шартлар унда топилиши керак. Топилса дуруст бўлади, топилмаса йўқ. Мажбуриятни бажаришда кафилликка олувчи масъулиятининг кафиллика олинувчининг масъулиятига қўшилиши кафолатдир. Демак, бу иш учун масъулият масъулиятга қўшилиши ҳамда кафиллика олувчи, кафилликка олинувчи ва кафиллик берилувчи бўлиши шарт. Кафолат зиммадаги мажбуриятни эвазсиз бажаришдир. Кафолат тўғри бўлиши учун мажбурият вожиб бўлган, ёки бўладиган молиявий ҳуқуқлардан бўлиши шарт. Яъни, бир шахснинг зиммасида ўн минг сўм беришлик масъулияти (қарзи) бор, аммо бажара олмаяпти, шунда иккинчи бир шахс унинг зиммасидаги масъулиятни (қарзни) ўз зиммасига олади. Бунда биринчи шахсни зиммасида бўлган масъулият, иккинчи шахсни масъулиятига айланяпти, демак икки масъулият бир-бирига қўшиляпти. Бу ерда иккинчи шахс кафилликка олувчи, қарздор кафилликка олинувчи, хақдор эса кафиллик берилувчидир. Кофолатга олувчи бу ишни ҳеч қандай эвазсиз яъни, хақсиз ёки таъмасиз бажариши лозим.

Кафолат тўғри бўлишлиги учун мажбурият вожиб бўлган хақларда (қарзни адо қилишлик) ёки вожиб бўладиган молиявий хақлардан бўлишлиги шарт. Вожиб бўлган хақ хусусида бу нарса очиқ ойдин кўриниб туради. Энди вожиб бўладиган хақ устида тўхталамиз.

Масалан: Бир харидор савдогардан, сотиб келиб пулини беришлик шарти билан товар сўраса, савдогар харидорга товарни ишониб беришлиги учун, учинчи бир ишончли одам харидорни кафолатини ўз зиммасига олишлиги керак бўлади. Шунда харидорни кафолати, кафолат олувчини зиммасида қолади. Агар кафилликка олинувчи зиммасида ихтиёран ҳам, куч билан ҳам тўлайдиган мажбурият бўлмаса, кафиллик дуруст бўлмайди. Кафилликка олиш масъулиятни масъулиятга қўшиш эканига ҳам, зиммада аниқ бор бўлган ҳақни яъни мажбуриятнигини кафилликка олиниши ҳам, бу ишда кафилликка олувчи, кафилликка олинувчи ва кафиллик берилувчи бўлиши шарт эканлигига ҳам, бу ишни эвазсиз қилинишига ҳам, кафилликка олинувчи ва кафиллик берилувчининг номаълум бўлиши мумкинлигига ҳам очиқ далил бор.

Абу Довуднинг Жобирдан қилган мана бу ривоятидир:

«كَانَ رَسُولُ اللهِ *لاَ يُصَلِّى عَلَى رَجُلٍ مَاتَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ، فَأُتِىَ بِمَيِّةٍ فَقَالَ: أَعَلَيْهِ دَيْنٌ؟ قَالُوا: نَعَمْ دِينَارَانِ. قَالَ: صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ. فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ الْأَنْصَارِىُّ: هُمَا عَلَىَّ يَا رَسُولَ اللهِ، قَالَ: فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللهِ *، فَلَمَّا فَتَحَ اللهُ عَلَى رَسُولِ اللهِ * قَالَ: أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ. فَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا فَعَلَىَّ قَضَاؤُهُ، وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ»

«Пайғамбар CAB гарданида қарзи бор майитга жаноза ўқимас эдилар. Бир майит олиб келинди. Пайғамбар : «Унинг гарданида қарзи борми?» – дедилар.Ҳа, икки динор дейишди. У киши: «Дўстингизга ўзларингиз жаноза ўқинглар», дедилар. Шунда Абу Қатода Ансорий, эй Расулуллоҳ, ўша икки динор менинг гарданимга, деди. Шундан кейин Пайғамбар CAB жанозани ўқидилар. Оллоҳ у кишига фатҳ-ғалаба бергач: «Ҳар бир мўминга ўзидан кўра мен ҳақлироқман. Ким қарз қолдириб кетган бўлса, уни узиб қўйиш менинг гарданимга, ким мол қолдириб кетган бўлса, у меросхўрига», дедилар». Бу ҳадисда Абу Қатода қарз берган кишига тўланиши керак бўлган молиявий ҳақни адо этишдаги (мажбуриятни бажаришдаги) майитнинг масъулиятига ўз масъулиятини қўшяпти. Унда кафилликка олувчи, кафиллик берилувчи, кафилликка олинувчининг борлиги очиқ кўриниб турибди. У кафилликка олиш гардандаги мажбуриятни эвазсиз бажариш эканини ҳам кўрсатяпти. Кафилликка олинаётганда кафилликка олинувчи, яъни майит ҳам, кафиллик берилувчии, яъни қарз берган киши ҳам номаълум эканлиги кўриниб турибди. Демак, ҳадис кафилликка олиш дуруст бўлишининг ва тузилишининг шартларини ўз ичига оляпти.

Шаръий кафилликка олиш мана шудир. Суғурта мажбуриятини унга солиштирадиган бўлсак, кафилликка олиш дуруст бўлиши ва тузулиши учун шариатда нусус-хужжатини шартлари суғуртада мавжуд эмаслигини кўрамиз. Чунки биринчидан, унда маъсулият маъсулиятга қўшилмайди. Суғурта ширкати суғирта қилдирувчини молини тўлашда ўз маъсулиятини бошқа бировни маъсулиятига қўшмайди. Иккинчидан, унда суғурта қилдирувчининг бирон одамга тўлаш керак бўлган молиявий мажбурияти (қарзи) йўқки, суғурта ширкати уни бажариб қўйса. Учинчидан, ширкат тўлашни ўз бўйнига олган нарсанинг ўзи ё бахоси ёки маълум миқдоридаги мол суғурта битими пайтида кафиллик берилувчининг ўша вақтда ҳам, кейинчалик ҳам бошқаларга тўлаши керак бўлган мажбурияти эмас. Тўртинчидан, суғуртада кафилликка олинувчи йўқ демак, унда шаръий кафолатнинг бир асосий элементи, яъни кафилликка олинувчининг бўлиши шарти етишмайди. Бешинчидан, суғурта ширкати талофатга учраган нарсанинг ўзини ёки пулуни тўлаш ёки маълум миқдорда мол бериш мажбуриятини олганда бу ишни маълум миқдордаги маблағ эвазига қилади. Кафилликка олиш дурист бўлишининг бир шарти эса унинг эвазсиз бўлишидир. шунга асосан, ҳаётни бўладими, товарни бўладими, мулкними, ёки бошқа нарсалар бўладими суғурта қилдиришнинг барча тури шаръан харомдир. Унинг битими шаръан ботилдир, шу битим ва шу аҳд орқали олинган мол ношаръий йўл билан топилган даромад хисобланиб, уни ейиш харомдир.