Уйғонишнинг йўли қандай?
بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم
Уйғонишнинг йўли қандай?
Уйғониш икки ҳил бўлиб, биринчиси ухлаб ётган инсонни уйқудан туришлиги бўлса, иккинчиси инсонни фикрий жихатдан уйғонишидир. Жисмоний уйғонишлик барчага маълум, фикрий уйғонишлик қандай бўлади?
Бу дунёга келган хар – бир инсон албатта ўзи ҳақида, атрофини ўраб турган борлиқнинг ўзидаги ва харакатланаётган нарсалардаги хаётнинг қандай вужудга келганлиги ва бу нарсалар тугайдими ёки йўқми, агар тугаса ундан сўнг нима бўлади, деб фикрлашлиги, изланишлиги табиий. Агар инсон бу нарсалар хақида фикрлай бошласа, демак у фикрий уйғониш йўлига қадам қўйган бўлади. Фикр эса воқеликка чиқарилган хукмдир, яъни сезги аъзолари сезган воқеликка собиқ маълумотларни қопланишидир.
Масалан: сезги аъзоси бўлган қўл ёки кўз бир қаттиқ жисмни ушлади, кўз эса унинг сариқ ва ялтироқ эканлигини кўрганидан сўнг бу нарса табиий равишда мияга узатилади, мия эса бу хақидаги собиқ маълумотни излаб топиб, бу нарса устидан тилла деб хукм чиқаради. Мияни шу чиқарган хукми фикр дейилади.
Мияни чиқарган ҳукми воқеликда ўз тасдиқини топса тушунчага айланади. Инсон эса бу дунёда яшаш тарзини тушунчалари асосида шакллантиради. Масалан: Бир инсон пул топишликни энг яхши йўли хунар деб билса, мана шу ҳунар орқали пул топишликка харакат қилади.
Агар у инсонга хунардан кўра савдо орқали пул топиш йўли осон ва қулай эканлигини, даромад ҳам кўп бўлишлигини исботлаб берилса, у ўзининг аввалги тушунчасидан воз кечади. Демак инсонни яшаш тарзини ўзгартирмоқчи бўлсак, аввало унинг тушунчаларини ўзгартиришимиз лозим бўлади.
Тушунчаларни ўзгартиришнинг энг осон йўли у инсонга дунё хаёти хақида, яъни инсон ўзи ким, бу дунёга қаердан келди, ўлгандан сўнг қаёққа кетади. Атрофини ўраб турган борлиқ, вужудидаги ҳаётни қандай пайдо бўлганлиги, буни поёни борми, бу нарсалар тугагандан сўнг нима бўлади, манашу нарсалар хақида фикр беришликдир. Бундай иш эса Коинот, Инсон, Хаёт доирасига кирмайдиган нарсалар хақида умумий фикрни бериш билан амалга ошади, яъни бу нарсалар пайдо бўлишидан олдин нима бўлган, коинот, инсон, хаётни унга қай даражада алоқаси бор.
Бу нарсалар хақида умумий фикрни беришлик инсондаги энг асосий муаммони (тугин) ечиб беради, инсоннинг асосий муаммоси эса мен кимман, қаердан келдим ва қаёққа бораман. Қачонки шу асосий муаммо ечилса қолган муаммолар ўз – ўзидан хал бўлади.
Масалан: Бир инсон мени худо яратди, худо айтгандек яшашим керак ва ўлгандан сўнг худони олдига қайтиб бораман деган асосда ечиб олган бўлса, демак у бу дунёда худо айтгандек яшайди. Қолган муаммолари эса емоқ, ичмоқ, кийиш каби муаммолар ҳам шу асосдан келиб чиқиб ҳал бўлиб кетаверади. Кишининг барча тасарруфлари, хатти – харакатларига асос бўладиган, уни бошқа инсонлардан ажратиб турадиган бу фикрий пойдевор шунчаки қуруқ фикрлар бўлмаслиги, балки умумий (куллий) фикр бўлиши зарур. Чунки у асосдир. Асос эса ҳамма ишлар унга асосланадиган, ундан келиб чиқадиган нарса дегани. Агар бу асос куллий (умумий) фикр бўлмасдан, фарий (иккинчи даражали) бўлса у асос бўла олмайди. Шу туфайли фикрий асос куллий (умумий) фикр бўлиши ва барча ишлар унинг асосида юритилиши зарур.
Бироқ бу фикрий пойдеворни (асос) инсонни барча муаммоларига ечим бера олишлиги у фикрий пойдеворни тўғри эканлигига далолат қилмайди. Фақатгина фикрий асос эканлигини билдиради. Бу асосни тўғри уйғонишга олиб борадиган асос бўлишлиги учун, фитратга мос келиши, ақлни қаноатлантиришлиги, қалбга хотиржамлик бахш этишлиги лозим. Инсонни фитратига мос келишлиги, бу инсонни ўзидан қудратли зотга мухтож эканлиги тан олишлигидир. Бу мухтожлик икки жихатдан иборат бўлиб, биринчи сиғинишлиги тарафидан иккинчиси ожизлик жихатидан иборат. Маълумки хар қандай инсон ҳам оғир вазиятга тушиб қолганда, ўзига кўмак берувчи, ўзидан қудратли Зотни истаб қолади ва ана шу қудратли бўлган Зотдан ёрдам сўрашни, уни улуғлашни истаб қолади. Мана шу холат сиғиниш, яъни ибодатдир. Иккинчиси қонун қўйишлик жихатидан, чунки инсон бу дунёдаги ишларига ва ўзига тўғри қонун қўйишликдан ожиз. Сабаби бир инсон тарафидан қўйилган қонун, иккинчи бир шахсга тўғри келмайди. Шунинг учун ҳам инсон тарафидан қўйилган қонунлар доим зиддият ва қарама қаршиликлар исканжасига тушиб қолади.
Ақлга мос келишлиги эса, бу ечимга ақлий йўл билан эришилган ва соғлом ақл истаган соатда унинг тўғрилигига ишонч хосил қилиши мумкин бўлган йўлдир. Бу эса ечимнинг воқелигини идрок этиш ва унинг хақиқатини кўрсата олиш билан амалга ошади.
Демак тўғри уйғонишга олиб борадиган йўл ёрқин фикр ёрдамида топилган асосий муаммони ечимидир.
Фикрлаш уч хил бўлади.
1. Саёз фикр.
2. Чуқур фикр.
3. Ёрқин фикр.
А) Саёз фикрлаш нарсаларни ташқи кўринишларига қараб хукм чиқаришлик. Масалан бир инсон ўсиб турган дарахтни ташқи кўринишга қараб, бу олма дарахти деб хукм чиқарди. Бу саёз фикрдир.
Б) Дарахтни ташқи кўринишига назар солиб қўймасдан мевасидан ва баргларидан узиб, уларни текшириб чиқиб, хосса ва хусусиятларини ўрганиб, бу олма дарахти, мевасини таркибида фалон – фалон моддалар бор деб хукм чиқарди. Бу чуқур фикрдир.
В) Учунчи киши эса дарахтни ташқи кўриниши, хосса ва хусусиятлари ва қандай шароитда ўсишлигини текшириб чиқиб, бунга қўшимча дарахтни бу ерда қандай пайдо бўлгани ва қандай ўсиб чиққанлигини ҳам ўрганди. Уни қаердан келиб қолганига қизиқиб, ёрқин фикрлашлик натижасида унинг хақиқатини билиб олади. Бу эса ёрқин фикрдир.
Демак инсон тўғри уйғонишлиги учун асосий муаммосини ёрқин фикр ёрдамида ечиб олишлиги лозим. Бу ечим эса ақлий ақида бўлиб, инсонни тўғри уйғонишликка олиб боради.
