بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Саволга жавоб

Форекс — Сулаймон Муробитга

Савол: Ҳурматли Шайх ҳазратлари,

Сизга доимо соғлик-омонлик тилайман.

Мен замонавий молиявий савдо, хусусан, валюта (Forex) бозори билан боғлиқ муҳим бир масала юзасидан ойдинлик киритишингизни сўраб сизга мурожаат қиляпман. Янги технологиялар ривожланиши билан савдонинг турли шакллари пайдо бўлди. Саволимни беришдан олдин бу соҳадаги умумий вазиятни қисқача тушунтириб ўтмоқчи эдим.

Бугунги кунда савдо моделларининг асосан икки тури мавжуд…

Жавоб: Ва алайкум ассалом ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ.

Форекс ҳақида билганларим шуки, у (Форекс — "Foreign Exchange" атамасининг қисқартмаси бўлиб, чет эл валюталарининг бир-бирига айирбошланишини англатади. Бу нархлар орасидаги фарқдан фойда олиш мақсадида валюталар савдо қилинадиган улкан глобал бозордир). Биз бунга ўхшаш саволга 14.10.2024 йилда жавоб берган эдик ва у ерда валюта савдоси ҳақида келган қисмидан сизга иқтибос келтираман:

— «Олтин ва кумуш савдоси: Олтин ва кумушга келсак, уларни бир-бирига ёки нақд пулга сотиш ва сотиб олиш қўлма-қўл бўлиши вожибдир. Бунга Бухорий ва Абу Довуд Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадис далилдир: «Олтинни кумушга сотиш рибодир, магар “қўлма-қўл” бўлса жоиз», яъни қўлма-қўл бўлиши керак. Шунинг учун олтинни кумушга ёки нақд пулга сотиб олиш фақат тақобуз, яъни қўлдан қўлга олиш билангина жоиз бўлади».

Биз интернет орқали савдо қилиш тартиби билан танишиб чиққанимиздан сўнг маълум бўлдики, тақобуз, яъни қўлдан қўлга олиш дарҳол амалга ошмайди, балки бир неча соат ёки кунларни олиши мумкин. Шу сабабли, олтин ва кумушни интернет орқали электрон карта билан сотиб олиш жоиз эмас. Фақатгина олтин ёки кумуш сотиб олинган вақтда маблағ ҳисобдан дарҳол ечилса, яъни қўлма-қўл бўлсагина жоиз бўлади. Демак, пул ҳисобингиздан ечилган вақтнинг ўзида олтин ёки кумушни қабул қилиб олишингиз керак. Интернетдаги савдода эса дарҳол қўлдан қўлга олиш бўлмайди, балки бир ёки икки кундан кейин амалга ошади. Шу сабабли, бу савдо жоиз эмас.

— Акция ва облигациялар савдоси ҳаромдир. Чунки акциялар шариат бўйича ботил бўлган ҳиссадорлик ширкатларига тегишли, облигациялар эса рибо (судхўрлик) билан боғлиқдир. Биз ҳиссадорлик ширкатлари мавзусини "Иқтисодий низом" китобида, шунингдек, "Молиявий бозорлардаги беқарорлик" рисоласида ва бошқа китобларда батафсил баён қилганмиз. "Молиявий бозорлардаги беқарорлик" рисоласида масаланинг хулосасини қуйидагича келтирганмиз:

«Ушбу акциялар ва қарз облигацияларини сотиш ва сотиб олиш орқали муомала қилиш ҳукми ҳаромдир. Зеро, бу акциялар шаръан ботил бўлган ҳиссадорлик ширкатларининг акцияларидир. Улар ботил ақд(шартнома) ва ботил муомала асосида ҳалол сармоя ва ҳаром фойда аралашиб кетган маблағларни ўз ичига олган ҳужжатлардир. Уларнинг ҳар бир ҳужжати (акцияси) ботил ширкат мулкларининг бир бўлаги ҳисобланади. Бу мулклар шариат қайтарган ботил муомалага аралашиб кетгани учун ҳаром молга айланган. Уларни сотиш, сотиб олиш ва улар билан муомала қилиш жоиз эмас. Рибо орқали маблағ йўналтириладиган қарз облигациялари, банкларнинг акциялари ёки шу кабилар билан муомала қилиш ҳам жоиз эмас. Чунки улар ҳаром молларни ўз ичига олган. Шунинг учун уларни сотиш ва сотиб олиш ҳаромдир, чунки ундаги маблағ ҳаром молдир». Иқтибос тугади.

— «Интернет орқали доллар ва евро каби қоғоз пуллар билан савдо айирбошлаш ҳаромдир. Чунки бунда тақобуз, яъни алмаштирилаётган маблағларни ўша заҳоти қўлдан қўлга олиш амалга ошмайди, пул айирбошлашда эса бу шартдир. Қўлма-қўл (тақобуз) қилиш ҳукми олтин ва кумушга тааллуқли бўлгани каби, нақд пул яъни, уларда қиймат ўлчови ва хизмат ҳақи сифатида қўлланиш иллати борлиги сабабли қоғоз пулларга ҳам тааллуқлидир». Биз 11.07.2004 йилдаги савол жавобида қуйидагиларни баён қилган эдик:

Қоғоз пуллар (валюталар) билан муомала қилиш: ҳа, рибо ва бошқа пул аҳкомлари жиҳатидан уларга ҳам олтин ва кумушга оид ҳукмлар жорий бўлади. Чунки ушбу қоғозларда нақд пул, яъни нарх ва иш ҳақи сифатида ишлатилиш иллати мавжудлиги уларни нақд пул ҳукмида қилади. Шунинг учун ушбу қоғоз пуллар билан рибовий ашёларни, масалан олтин ва кумушни сотиб олишда ҳадисда келган «қўлма-қўл» бўлиш шарти билан савдо амалга оширилади, яъни у насия  бўлмаслиги керак.

Бу мавзу қуйидагича:

— Убода ибн Сомит розияллоҳу анҳудан Бухорий ва Муслим ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Олтин олтинга, кумуш кумушга, буғдой буғдойга, арпа арпага, хурмо хурмога, туз тузга — тенгма-тенг, бир хил миқдорда ва қўлма-қўл сотилади. Агар бу синфлар турлари хилма-хил ва қўлма-қўл бўлса, хоҳлаганингизча сотаверинг».

“Ушбу рибовий синфлар ҳар хил бўлган тақдирда насс(далил)очиқ-ойдинки, сотиш ихтиёрий ва хоҳлаганча, яъни тенгма-тенг бўлиши шарт эмас, лекин тақобуз (ўша заҳотиёқ қўлдан қўлга олиш) шартдир. «Синфлар» лафзи барча олтита рибовий синф учун умумий келган ва далил бўлмагунича ундан бирор нарса истисно қилинмайди. Манъ қилувчи далил бўлмагани учун ҳукм шуки: буғдойни арпага ёки буғдойни олтинга, ёхуд арпани кумушга, хурмони тузга, хурмони олтинга, тузни кумушга ва ҳоказо… алмаштиришда баҳо ва қийматлар қанчалик фарқ қилмасин, жоиздир, фақат шарти — қўлма-қўл бўлиши, яъни насия бўлмаслигидир. Олтин ва кумушга оид ушбу ҳукмлар нақд пул, яъни қиймат ўлчови ва иш ҳақи сифатида ишлатилиш иллати борлиги сабабли қоғоз пулларга ҳам тегишлидир”. Иқтибос тугади.

Интернет орқали олтин олди-сотдиси қандай амалга оширилиши ўрганиб чиқилганда, қабз қилиш яъни маблағни қўлга олиш ёки ҳисоб-китоб (settlement) шартнома тузилган санадан бир ёки икки кун кечикиши маълум бўлди. Бу эса ижмо қилинган тақобуз, яъни қўлма-қўл айирбошлаш шартига зиддир. Ваҳоланки, Набий ﷺ бу ҳақда шундай деганлар: «Қўлма-қўл бўлганини олинглар, насия бўлганини эса тарк қилинглар». Бу ҳадисни Бухорий Баро ибн Озибдан ривоят қилган. Муслим Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасондан ривоят қилади: «Мен: "Ким дирҳамларни яъни кумуш пулларни алмаштириб беради?" деб айта бошладим. Шунда Умар ибн Хаттобнинг ҳузурида ўтирган Талҳа ибн Убайдуллоҳ: "Олтинларингни бизга кўрсат, кейин хизматкоримиз келганда бизга келсанг, кумушларингни берамиз", деди. Шунда Умар ибн Хаттоб "Йўқ, Аллоҳга қасамки, ё унга кумушини ҳозироқ берасан ёки олтинини ўзига қайтарасан. Зеро, Расулуллоҳ ﷺ: «Кумушни олтинга (сотиш) рибодир, магар  қўлма-қўл бўлса жоиз…» деганлар», деб айтди.

«Шунга кўра, евро, доллар ва бошқа пул бирликлари билан интернет орқали савдо қилиш жоиз эмас, чунки бунда дарҳол тақобуз амалга ошмайди».

Жавобдан олинган иқтибос тугади.

     Умид қиламанки, ушбу баён қилганларим кифоя қилади. Валлоҳу аъламу ва аҳкам. 11-рабиус соний, 1446-ҳижрий йил — милодий 2024 йил 14 октябр. Юқоридаги жавобдан нақл қилинган қисм тугади.

Шунга биноан, модомики (валюта) савдоси юқорида баён қилганимиздек жоиз эмас экан, демак, мазкур ишни бажариш учун шартнома тузиш ҳам жоиз бўлмайди.

Бу менинг Форекс ҳақидаги билимларим воқелигига таянган ҳолда ушбу масаладаги рожеҳ, яъни кучлироқ, деб кўрган раъйимдир… Аммо, агар саволингиз бирор янги воқелик ҳақида бўлса, уни очиқ-ойдин баён қилинг, токи унга иншааллоҳ жавоб берайлик.

Умид қиламанки, бу баён қилганларим кифоя қилади. Валлоҳу аъламу ва аҳкам.

Биродарингиз Ато ибн Халил Абу Рошта                      8 зул-қаъда 1447ҳ

                                                                                                 25 апрел 2026м

+1

0

Related posts:

Зонний ҳадис мутовотир даражасига кўтарилиши мумкинми? «Саҳобаларим юлдузлар кабидир, уларнинг қайси бирига эргашсангиз ҳам ҳидоят йўлини топасиз» ҳадисининг саҳиҳлиги ҳақидаги саволга жавоб Дорул куфрда зулмни даф қилиш учун судга мурожаат қилиш тўғрисидаги саволига жавоб Ойни кўриш ва астрономик ҳисоб-китоб ҳақидаги саволга жавоб