Шахс камолотининг ҳақиқий мезони: моддиятми ёки тақво?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Инсоният 21-асрда ўз тарихидаги энг чуқур маънавий инқирозлардан бирини бошидан кечирмоқда. Қадриятлар тизими шиддат билан емирилиб, ҳақиқий улуғворлик нимада эканлиги унутилмоқда. Замонавий жамият «шахсий ривожланиш», «муваффақият» ва «камолот» каби муқаддас тушунчаларни жуда тор ва юзаки бир ўлчамга — моддият ўлчамига маҳкум этиб қўйди. Ҳашаматли уй-жой, сўнгги русумдаги қимматбаҳо автомобиль, юқори лавозим, нуфузли диплом, сердаромад касб-кор ва жамоатчилик эътибори — мана шулар бугунги инсоннинг қийматини белгилайдиган асосий мезонларга айланди. Ачинарлиси, ўзини иймон аҳли деб биладиганлар орасида ҳам асл мезонларни йўқотиш, маънавий ютуқларни ҳам рақамлар билан ўлчаш иллатлари кучаймоқда: неча пора Қуръон ёдлангани, неча китоб мутолаа қилингани, неча маъруза эшитилгани каби ташқи кўринишдаги кўрсаткичлар камолот белгиси сифатида қабул қилинмоқда.

Бундай саёз тушунчалар занжирида инсон моддий жиҳатдан кўзга кўринарли ютуққа эришмаган бўлса, жамият уни зудлик билан «дангаса», «бўш», «ҳаёти муваффақиятсиз» ёки «қолоқ» дея тамғалашга ўтади. Бундай инсонларнинг шаънига иззат-ҳурмат кўрсатилмайди, уларнинг ақл-заковати, ҳаётий тажрибаси менсилмайди, ҳатто жамоат ишларида сўзларига қулоқ тутишни ҳам ортиқча санайдиган бир маданият шаклланди. Оддий аравакаш, фаррош ёки мардикор бўлиб қолишдан гўё «Аллоҳнинг Ўзи паноҳ берсин» дея қўрқадиган, аксинча, банкир, прокурор ёки йирик бизнесменларга ҳавас кўзи билан боқиб, уларни жамиятга «намунавий шахс» сифатида тақдим этадиган аянчли бир аҳвол юзага келди.

Хўш, аслида инсоннинг қадр-қимматини белгилайдиган ҳақиқий ўлчовлар қандай бўлиши керак? Бу дунёдаги ҳаётимизнинг моҳияти нимадан иборат? Келинг, бу ҳаётий саволларга замонавий жамиятнинг сохта мезонлари билан эмас, балки Яратувчининг абадий ҳикмати ва Исломнинг покиза, барқарор таълимотлари асосида назар солайлик.

Мўмин-мусулмон учун ҳаётдаги барча нарсаларни, хусусан, шахс камолоти ҳақидаги қарашларни Аллоҳнинг динини ўлчов қилиб белгилаш иймон тақозосидир. Инсоннинг бу дунёда яратилишидан кўзланган асл мақсадни Аллоҳ таоло Қуръони Каримда бениҳоя аниқ ва лўнда баён қилган:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ

– “Жин ва инсонни фақат Ўзимга ибодат (қуллик) қилишлари учунгина яратдим”   (Зориёт:56)

Бу илоҳий баёнотдан англашиладики, инсон камолотининг энг юксак нуқтаси — Аллоҳга бўлган самимий ва холис қулликдир. Инсон қанчалик юксак лавозим эгалламасин, қанчалик улкан бойликка эга бўлмасин, агар унинг қалбида Аллоҳга бўлган тақво ва бандалик руҳи мавжуд бўлмаса, у ҳақиқий маънода камолотга эришган ҳисобланмайди.

Бундан ташқари, бу дунё ҳаёти доимий ҳузур-ҳаловат маскани эмас, балки кимнинг амали гўзалроқ бўлишини синаб аниқлайдиган муваққат имтиҳон майдонидир:

*الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ

– “У (Аллоҳ) сизларнинг қайси бирингиз амалда гўзалроқ эканингизни синаш учун ўлим ва ҳаётни яратган Зотдир” (Мулк:2)

Демак, инсоннинг бу дунёдаги муваффақияти ёки мағлубияти моддий бойликларининг кўпу озлиги билан эмас, балки қилган амалларининг гўзаллиги ва холислиги билан ўлчанади. Бу эса ўз навбатида инсонни моддий ютуқлар кетидан қувишдан кўра, амалини гўзаллаштиришга, қалбини поклашга ундайди.

Бу дунёда инсонга берилган моддий неъматлар — мол-мулк, мансаб-лавозим, обрў-эътибор каби нарсаларнинг барчаси Аллоҳ таоло томонидан тақсимланган ризқдир. Бу борада инсоннинг вазифаси фақат сабабларни тутиш ва ҳаракат қилишдан иборат, холос. Натижани бериш, муваффақият ато этиш эса мутлоқ Аллоҳнинг иродаси ва ҳикматига боғлиқ. Бироқ мўмин ёки кофир бўлиш, фосиқлик кўчасига кириш ёки тақводор бўлиш — булар инсоннинг ўз ихтиёрига ҳавола қилинган масалалардир.

Инсон бу ҳаётда ўз вазифасини тўлақонли бажариб, Аллоҳга бўлган қулликни мукаммал адо этса, Аллоҳ уни дунё ва охират саодатига эриштиришни ваъда қилади. Бу қулликнинг ва инсонийликнинг энг юксак чўққиси эса — тақводир. Аллоҳ таоло инсонларни бойлиги ёки лавозимига қараб эмас, балки тақвосига қараб қадрлашини Олий Мезон сифатида белгилаб қўйган:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

– “Албатта, Аллоҳнинг ҳузурида энг ҳурматлироғингиз энг тақводорингиздир”   (Ҳужурот:13)

Бу оят инсоннинг асл қадр-қимматини белгилайдиган якка-ю ягона мезонни назаримизга равшан тарзда солади. Аллоҳнинг ҳузурида мўмин-мусулмоннинг қиймати унинг ҳисоб рақамидаги маблағ, қўлидаги дипломи ёки жамиятдаги мавқеи билан эмас, билаъакс қалбидаги тақвоси, Аллоҳдан қўрқиши ва динига бўлган содиқлиги билан белгиланади.

Демак, сиз бу дунёда бирор моддий ютуққа эришмаган бўлсангиз, бу асло муваффақиятсизлик эмас! Асл муваффақиятсизлик ва мағлубият — Аллоҳга тақво қилмаслик, У Зотни унутиш, Унга бўлган бандалик вазифасини бажаришда сусткашлик қилишдир. Мардикорлик ёки аравакашлик қилиб, ҳалол ризқ топаётган, қалбида Аллоҳдан қўрқуви бор содда инсон, ҳаромга аралашиб, одамларнинг ҳаққини еб, прокурор ёки бизнесмен бўлиб юрган кимсадан Аллоҳнинг ҳузурида минг чандон афзал ва юксакдир. Чунки биринчиси ҳалол билан ризқ топаётган бўлса, иккинчиси Аллоҳнинг қаҳру ғазабига сазовор бўладиган амалларни қилмоқда.

Ҳатто диний илмларни эгаллаш, Қуръон ёдлаш, кўплаб диний китобларни мутолаа қилиш ҳам агар қалбда тақво ва ихлосни шакллантирмаса, инсонни ҳақиқий камолот сари етакламайди. Илм — амал учун, амал эса тақво учун бир восита, холос. Агар илм эгасининг қалбида Аллоҳдан қўрқиш, тавозе ва ихлос бўлмаса, унинг илми Қиёмат кунида ўзига қарши ҳужжат бўлиши мумкин.

Шахсий ривожланишнинг энг тўғри ва соғлом ўлчови қуйидагичадир: Бугун сиз кечаги кундан кўра кўпроқ Аллоҳдан тақво қилдингизми, У Зотга яқинроқ бўлдингизми, амалларингиз ихлослироқ бўлдими? Агар бу саволга жавобингиз «ҳа» бўлса, демак, сиз тўғри йўлдасиз ва ҳақиқий камолот сари илдам одимламоқдасиз. Жисмоний ёки моддий камчиликлар сизни ҳеч қачон маҳзун қилмасин, зеро бу дунё ўткинчи, синовлар вақтинчалик, аммо тақвонинг мукофоти абадий ва беқиёсдир.

Бугунги кунда инсоният моддиятпарастлик ва маънавий қашшоқлик ўртасида сиқилиб қолган бир паллада, динимиз Ислом бизга энг тўғри ва адолатли мезонни тақдим этади. Бу мезонга кўра, инсоннинг қиймати унинг бойлиги, мансаби ёки дипломида эмас, балки Аллоҳ олдидаги тақвосидадир. Бас, шундай экан, ҳар бир мўмин-мусулмон ўзининг ҳақиқий қадр-қимматини моддий ютуқлар билан эмас, балки қалбидаги тақво ва амалларининг гўзаллиги билан белгилаши лозим. Бу эса нафақат дунёда, балки охиратда ҳам абадий саодатга эришишнинг ягона йўлидир.

Аллоҳ таоло барчаларимизни ҳақиқий тақводор бандаларидан қилсин ва бизларга дунёнинг сохта мезонларига алданиб қолмаслик учун ҳидоят ато этсин! Омин.

Шунингдек, Парвардигоримизга юзланиб, Қуръони Каримда таълим берилган ушбу дуони самимият билан тиловат қиламиз:

*رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا

– “Роббимиз, бизга жуфт-ҳалолларимиз ва зурриётларимиздан кўз қувончларини ато этгин ва бизни тақводорларга имом (пешво) қилгин! (Фурқон:74)

Омин, ё Раббул оламин!

Абдуллоҳ

08.06.2026й